# İstriya taşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/istriya-tasi/
- İngilizcesi: Istrian stone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2,7–2,8 g/cm³
- Renkler: tuz beyazı, açık sarımsı, fildişi, soluk gri (havada eskiyince)
- Bileşim: Sık ve suyu neredeyse hiç geçirmeyen bir kireçtaşı: büyük bölümü, deniz canlılarının kabuk ve iskeletlerinden gelen kalsiyum karbonattan (kalsit) oluşur. En ünlü türü olan Kirmenjak taşı, sığ kıyı sularında çöken ince kireç çamurundan (karbonat çamurtaşı) oluşmuştur.
- Doku: Çok ince taneli ve sıkı; gözenekliliği düşüktür. Katmanların kalınlığı birkaç santimetreden bir metreyi aşan kalınlığa kadar değişir; taşı zaman zaman kahverengimsi ya da kırmızımsı damarlar keser.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Venedik'in üzerinde durduğu beyaz taş: lagündeki kentin temellerine, kiliselerine ve köprülerine giden sık ve su geçirmez İstriya kireçtaşı.

İstriya taşı, bugün Hırvatistan'da kalan İstriya Yarımadası'nın batı kıyısından çıkarılan, beyaz ya da açık sarımsı, çok sık ve suyu neredeyse hiç emmeyen bir kireçtaşıdır. Kendi taşı olmayan Venedik, yüzyıllar boyunca bu taşı gemilerle getirip temellerinde, cephelerinde ve köprülerinde kullandı. Cilalanınca mermere benzediği için çoğu zaman “mermer” denir, ama aslında tortul bir kayaçtır.

## Nasıl oluşur?

İstriya Yarımadası'nın kayaçlarının büyük bölümü, Jura ve Kretase dönemlerinde sığ ve sıcak bir denizin altında biriken kireçtaşlarıdır. Bu denizde yaşayan canlıların kabuk ve iskeletlerinden gelen kalsiyum karbonat, ince bir kireç çamuru olarak birikti ve zamanla sertleşerek kayaca dönüştü.

İstriya taşının en ünlü türü olan **Kirmenjak taşı**, Geç Jura'nın Titoniyen katına (yaklaşık 150 milyon yıl öncesine) aittir. Kirmenjak ocağındaki kayaçlar, gelgitle bir su altında kalıp bir açığa çıkan kıyı düzlüklerinde çöken kireç çamurundan oluşmuştur. Çamur kısa süre kuruyup hemen yeni çamurla örtüldüğü için, üzerinde yürüyen dev sauropod dinozorlarının ayak izleri de korunabilmiştir. Taneleri çok ince ve sıkı dokulu olduğundan taş suyu neredeyse hiç geçirmez. Eski İtalyan kaynakları Vrsar (Orsera) ile Poreč arasındaki kıyıdan çıkan taşı Erken Kretase yaşlı sayar. Yarımadanın güneyinde, Pula çevresinde ise Geç Kretase yaşlı başka kireçtaşları işletilir.

## Ne işe yarar?

- **Venedik'in temeli ve cepheleri:** Kendi taşı olmayan Venedik, İstriya taşını en az 13. yüzyıldan beri gemilerle getirdi. Binalar, lagün çamuruna çakılan ahşap kazıkların üzerine yerleştirilen İstriya kireçtaşı levhalara oturtuldu; tuzlu suya dayanan taş, üstteki tuğla duvarları korudu. Santa Maria della Salute Kilisesi ile San Zaccaria Kilisesi'nin cephesi bu taşın en tanınmış örneklerindendir.
- **Renk oyunu:** Beyaz İstriya taşı, Venedik mimarisinde kırmızı Verona taşı gibi renkli taşlarla yan yana kullanıldı. 1580'de Francesco Sansovino, kentin özgün görünüşünü bu taşa bağlamıştı.
- **Antik çağ:** Romalılar İstriya'nın kıyı ocaklarından yapı blokları ve lahit taşı çıkardı. Ravenna'daki Theodorik Türbesi'nin (MS 520) yaklaşık 230 tonluk tek parça kubbesinin İstriya taşından olduğu kabul edilir; ancak taşın hangi ocaktan geldiği hâlâ tartışılmaktadır.
- **İstriya ve Dalmaçya kentleri:** Taş, Venedik'in yönettiği Adriyatik kıyısı kentlerinde de yapıların karakteristik malzemesi oldu.

## Nerede bulunur?

İstriya taşı, Hırvatistan'daki İstriya Yarımadası'nın batı kıyısından çıkarılır. En ünlü yatak, Poreč yakınındaki **Kirmenjak** ocağıdır. **Vrsar** (İtalyanca Orsera) çevresindeki ocaklar, Venedik yönetimi döneminde (13.–18. yüzyıl) en yoğun işletildikleri için bu taşa “pietra di Orsera” adı da verilmiştir. **Rovinj** yakınındaki Valsaline ve Sveta Eufemija ocaklarında Roma dönemi kazı izleri vardır. Daha güneyde **Brijuni Adaları**'nın açık krem renkli kireçtaşı ile Pula yakınındaki **Cave Romane** ocağının taşı da yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Pula'daki Roma amfitiyatrosunun dış duvarının taşı bu son ocaktan gelir.

## Nasıl tanınır?

- Taze kesildiğinde tuz beyazı ya da açık sarımsıdır; açık havada yıllar geçtikçe soluk griye döner.
- Çok ince taneli ve sıkıdır; yüzeyinde gözle görülür gözenek yok gibidir ve suyu neredeyse hiç emmez.
- Venedik'te kapı ve pencere çerçevelerinde, korkuluklarda, basamaklarda ve binaların su seviyesine yakın taban sıralarında görülür.
- Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.

## Değerini ne belirler?

Bir yapı taşı olarak değerini suyu ne kadar az emdiği, basınca ve tuzlu suya dayanıklılığı, rengin beyazlığı ve eşitliği ile büyük, çatlaksız blok çıkarılabilmesi belirler. Venedik'te yüzyıllardır tuzlu lagün suyuna dayanması bu taşın ününü yapmıştır. Tarihî binaların onarımında aynı ocaklardan gelen, rengi ve dokusu uyan taş bulunması ayrıca önem taşır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: İstriya taşı bir mermerdir. Doğrusu: Cilalanınca mermere benzediği için çoğu zaman “mermer” denir, ama bu doğru değildir. İstriya taşı bir kireçtaşıdır; mermer ise kireçtaşının ısı ve basınçla dönüşmesiyle oluşan metamorfik bir kayaçtır.

## Merak edilenler

**Venedik neden İstriya taşı kullandı?**

Lagünün ortasındaki Venedik'in yakınında yapı taşı yoktu. İstriya taşı ise denizden kolayca taşınabiliyordu ve çok sık olduğu için tuzlu suyu neredeyse hiç emmiyordu. Bu yüzden binaların temelleri, ahşap kazıkların üzerine yerleştirilen İstriya kireçtaşı levhalara oturtuldu.

## Bunu biliyor muydun?

- İstriya taşına adını veren Kirmenjak ocağında, Geç Jura yaşlı tek bir katmanda yaklaşık bin sauropod ayak izi bulunmuştur. Bu izler, dinozorların Adriyatik-Dinarik karbonat platformunda yaşadığına ilişkin bilinen en eski kanıttır.
- Venedik'teki Santa Maria della Salute Kilisesi, bir milyon ahşap kazık üzerine oturtulmuş bir platforma, İstriya taşı ve mermer tozuyla sıvanmış tuğladan yapılmıştır.
- Brijuni Adaları'nın ocakları Orta Çağ'da Venedik'e, Avusturya-Macaristan döneminde ise Viyana ve Berlin'e taş gönderdi.

## Nerede bulunur?

- Kirmenjak, Poreč yakını, İstriya, Hırvatistan (Tip lokalite): İstriya taşının en ünlü türüne adını veren yer. Ocaktaki Geç Jura (Titoniyen) yaşlı kireçtaşlarında yaklaşık bin sauropod ayak izi bulunmuştur.
- Vrsar (Orsera), İstriya, Hırvatistan (Tarihî kaynak): “Pietra di Orsera” adıyla bilinen taşın çıkarıldığı terk edilmiş ocaklar; en yoğun Venedik yönetimi döneminde (13.–18. yüzyıl) işletildi. Sveti Juraj adacığındaki ocakta Roma dönemi kazı izleri vardır.
- Rovinj (Valsaline, Sveta Eufemija), İstriya, Hırvatistan (Tarihî kaynak): Jura yaşlı kireçtaşlarında Roma dönemi izleri taşıyan kıyı ocakları; Sveta Eufemija'da lahit yapımı için taş çıkarılmıştır.
- Poreč ve Sveti Nikola adacığı, İstriya, Hırvatistan (Tarihî kaynak): Hırvat arkeolog Ante Šonje'ye göre Ravenna'daki Theodorik Türbesi'nin tek parça kubbe taşı bu adacıktan çıkarıldı; bu görüş tartışmalıdır.
- Brijuni Adaları, İstriya, Hırvatistan (Tarihî kaynak): Adaların ocaklarından çıkan açık krem renkli kireçtaşı Orta Çağ'da Venedik'in saray ve köprülerinde, Avusturya-Macaristan döneminde Viyana ve Berlin'de kullanıldı. Bugün ulusal parktır.
- Cave Romane ocağı, Vinkuran, Pula yakını, Hırvatistan (Bilinen bulunuş yeri): Pula'daki Roma amfitiyatrosunun dış duvarının taşı bu ocaktan gelir; Geç Kretase yaşlı bu kireçtaşı bugün de çıkarılmaktadır.

## Kaynaklar

- [Istrian stone](https://en.wikipedia.org/wiki/Istrian_stone), Wikipedia
- [Stone as a resource in Istrian antiquity (K. Šprem), About Two Provinces, Hungarian Polis Studies 26](https://ffpu.unipu.hr/_download/repository/Sprem_2020._Stone_as_a_resource_in_Istrian_Antiquity.pdf), Eötvös Loránd University / University of Debrecen, 2020
- [Stable isotope analysis of Upper Tithonian limestones with dinosaur footprints from Kirmenjak quarry (Istria, Croatia) (Cvetko Tešović, Mezga, Glumac)](https://hrcak.srce.hr/24877), Geologia Croatica, 2008
- [Indagini chimico-petrografiche su calcari dell'Istria e su frammenti dei monoliti del Mausoleo di Teodorico (R. Mezzetti, R. Pirani)](https://ojs.zrc-sazu.si/av/article/download/9883/9039/27172), Arheološki vestnik (ZRC SAZU)
- [Abandoned stone quarries (Vrsar)](https://www.istra.hr/en/experience/culture/cultural-sights/abandoned-stone-quarries), Istria Tourist Board
- [Mausoleum of Theodoric](https://en.wikipedia.org/wiki/Mausoleum_of_Theodoric), Wikipedia
- [Santa Maria della Salute](https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Maria_della_Salute), Wikipedia
- [Venice](https://en.wikipedia.org/wiki/Venice), Wikipedia
- [Kirmenjak](https://en.wikipedia.org/wiki/Kirmenjak), Wikipedia
- [Vrsar](https://en.wikipedia.org/wiki/Vrsar), Wikipedia
- [Rovinj](https://en.wikipedia.org/wiki/Rovinj), Wikipedia
- [Poreč](https://en.wikipedia.org/wiki/Pore%C4%8D), Wikipedia
- [Brijuni](https://en.wikipedia.org/wiki/Brijuni), Wikipedia
- [Vinkuran](https://en.wikipedia.org/wiki/Vinkuran), Wikipedia
- [Densities of Solids](https://www.engineeringtoolbox.com/density-solids-d_1265.html), The Engineering ToolBox
- [Limestone](https://geology.com/rocks/limestone.shtml), Geology.com


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/istriya-tasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0