# Isı Kalkanı Kayası

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/isi-kalkani-kayasi/
- İngilizcesi: Heat Shield Rock
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: koyu gri, metalik parlak koyu kahverengi
- Bileşim: Demir-nikel meteoriti: %93 demir, %7 nikel, iz miktarda germanyum (yaklaşık milyonda 300) ve galyum (milyonda 100'den az). Demir büyük ölçüde metal hâlindedir; başlıca mineral %5–7 nikelli kamasittir. Bileşimi Dünya'da bulunan tipik IAB grubu demir meteoritlerininkiyle neredeyse aynıdır.
- Doku: Masif metal; yüzeyinde atmosferden geçerken eriyip aşınmayla oluşan başparmak izi benzeri çukurlar (regmaglipt) vardır. En uzun boyutu yaklaşık 31 cm'dir.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit: 2005'te Opportunity gezgininin Mars'ta, kendi ısı kalkanının yanında rastladığı basketbol topu büyüklüğünde demir.

Isı Kalkanı Kayası, NASA'nın Opportunity gezgininin Ocak 2005'te Mars'taki Meridiani Planum ovasında bulduğu, basketbol topu büyüklüğünde bir demir-nikel meteoritidir. Gezginin kendi attığı ısı kalkanının yakınında tesadüfen bulunduğu için bu adı aldı; Meteorit Derneği onu Ekim 2005'te resmî olarak “Meridiani Planum meteoriti” diye adlandırdı. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit, Güneş Sistemi'nde başka bir gök cisminde bulunan üçüncü meteorittir.

## Nasıl oluşur?

Isı Kalkanı Kayası, Dünya'ya düşen IAB grubu demir meteoritlerine çok benzeyen bir demir-nikel meteoritidir. Bu tür meteoritler, Güneş Sistemi'nin erken döneminde oluşmuş asteroitlerin metal bölümlerinden gelir. Uzayda dolaşan bu metal parça bir gün Mars'ın atmosferine girdi ve yüzeye düştü. Atmosferden geçerken yüzeyi eriyip aşınarak başparmak izine benzeyen çukurlar oluştu.

Meteoritin büyük ölçüde biçimi bozulmadan kalabilmesi için saniyede yaklaşık 1,5 kilometreden yavaş çarpmış olması gerekir. Ne zaman düştüğü bilinmez; Meridiani Planum'un bir zamanlar 1 kilometreye varan kalınlıkta bir malzemeyle örtülü olup sonradan aşındığı düşünülür.

## Ne işe yarar?

- **Mars'ın geçmişi:** Meteoritin çarpma hızı ve az paslanmış olması, Mars atmosferinin ve yüzey koşullarının geçmişi hakkında ipuçları verir.
- **Gezegen bilimi:** Başka gezegenlerde bulunan meteoritler, Güneş Sistemi'nde meteorit dağılımını ve gezegen yüzeylerindeki aşınmayı incelemeye yarar.
- **Uzay keşfi tarihi:** Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak uzay keşfi tarihinde özel bir yeri vardır.

## Nasıl bulundu?

Opportunity, Endurance kraterinden çıktıktan sonra iniş sırasında attığı ısı kalkanını incelemeye gönderildi ve meteorite bu sırada tesadüfen rastladı. Mini-TES tayfölçeri kayanın olağandışı olduğunu gösterdi; APXS aletiyle bileşimi ölçüldü ve Mössbauer tayfları demirin büyük ölçüde metal hâlinde olduğunu doğruladı. Böylece kayanın bir demir-nikel meteoriti olduğu kesinleşti.

## Nasıl tanınır?

- Yüzeyinde, atmosferden geçen meteoritlere özgü başparmak izine benzeyen çukurlar (regmaglipt) vardır.
- Kızılötesi tayfı, gökyüzünün yansımasına şaşırtıcı biçimde benzediği için ilk olarak olağandışı bulundu.
- Bileşimi %93 demir ve %7 nikeldir; Dünya'daki IAB grubu demir meteoritlerine çok benzer.

## Değerini ne belirler?

Isı Kalkanı Kayası Mars'ta durduğu için bir koleksiyon nesnesi değildir; değeri tamamen bilimseldir. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak tarihî bir önemi vardır ve Mars'ın atmosferi ile yüzeyinin geçmişi hakkında bilgi verir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Isı Kalkanı Kayası bir “Mars meteoritidir”. Doğrusu: “Mars meteoriti” terimi, Mars'tan kopup Dünya'ya düşmüş kayaçlar için kullanılır; ALH 84001 bunun ünlü bir örneğidir. Isı Kalkanı Kayası ise tersine, uzaydan gelip Mars'a düşmüş ve Mars'ta bulunmuş bir meteorittir.

## Merak edilenler

**Mars'ta bulunan bir meteorit bize ne anlatır?**

Meteoritin büyük ölçüde biçimi bozulmadan kalabilmesi için Mars'a saniyede yaklaşık 1,5 kilometreden daha düşük bir hızla çarpmış olması gerekir. Bu, düştüğü dönemdeki Mars atmosferinin yoğunluğu hakkında ipucu verir. Az paslanmış olması da yüzey koşulları hakkında bilgi sağlar; ancak ne zaman düştüğü bilinmemektedir.

## Bunu biliyor muydun?

- Opportunity'nin kaya delme aracı (RAT) meteorite hiç kullanılmadı: Dünya'daki demir meteoritlerle yapılan denemeler, aracın demir-nikel alaşımında aşınıp zarar göreceğini göstermişti.
- Daha önce Güneş Sistemi'nde başka bir cisimde bulunan meteoritler, Ay'daki milimetre boyundaki Bench Crater ve Hadley Rille meteoritleriydi.
- Isı Kalkanı Kayası'ndan sonra Opportunity beş, Spirit iki, Curiosity bir demir-nikel meteoriti daha buldu.

## Kaynaklar

- [Heat Shield Rock](https://en.wikipedia.org/wiki/Heat_Shield_Rock), Wikipedia
- [Isı Kalkanı Kayası](https://tr.wikipedia.org/wiki/Is%C4%B1_Kalkan%C4%B1_Kayas%C4%B1), Vikipedi
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/isi-kalkani-kayasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0