# Hunsrück arduvazı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hunsruck-arduvazi/
- İngilizcesi: Hunsrück Slate
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmalı
- Sertlik (Mohs): 3–4
- Özgül ağırlık: 2,7–2,8 g/cm³
- Renkler: koyu gri, mavimsi siyah, gri
- Bileşim: Denizde biriken ince çamurun hafif başkalaşımıyla oluşmuş arduvaz (kil minerallerinden türeyen ince pullu mika ve klorit, kuvars). Fosillerin çoğu ince bir pirit (demir sülfür) tabakasıyla kaplıdır.
- Doku: Çok ince taneli; ince, düz levhalara ayrılır. Bu özellik onu yüzyıllarca çatı kaplaması olarak aranan bir taş yaptı.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı

Almanya'nın çatı taşı ve fosil hazinesi: yumuşak dokuları bile altın sarısı piritle korunmuş, 400 milyon yıllık deniz canlılarını saklayan arduvaz.

Hunsrück arduvazı, Almanya'nın batısındaki Hunsrück ve Taunus bölgelerinde yüzeye çıkan, Erken Devoniyen yaşlı (yaklaşık 408–400 milyon yıllık) bir arduvaz katmanıdır. Yüzyıllar boyunca çatı kaplaması için işletildi. Dünyaca ünü ise içindeki fosillerden gelir: 260'tan fazla hayvan türü, çoğu zaman ince bir pirit tabakasıyla kaplanmış, bazen yumuşak dokularıyla birlikte korunmuştur. Bu yüzden bir “Konservat-Lagerstätte”, yani olağanüstü korunmuş fosil yatağı sayılır.

## Nasıl oluşur?

Hunsrück arduvazı, Devoniyen'in başında (Geç Pragiyen–Erken Emsiyen, yaklaşık 408–400 milyon yıl önce), eski Laurussia kıtasının güneyindeki Ren-Hersiniyen denizinde biriken ince çamurdan oluştu. Bu çamur sonradan gömülüp hafif bir başkalaşım geçirdi ve ince levhalara ayrılan arduvaza dönüştü. Katman, altta Taunus kuvarsiti ile üstte daha genç kumtaşları arasında yer alır.

Fosillerin olağanüstü korunması özel koşullar gerektirdi: canlılar oksijeni çok az olan çamura hızla gömüldü, çürüme yavaşladı ve kükürtle demirce zengin ortamda vücutlarının yüzeyi pirite dönüştü. Bu tür piritleşme fosil kayıtlarında nadirdir. Bölgenin bazı kesimlerinde ise fosiller iyi korunmamıştır; bu da oksijenli, sığ suların da bulunduğunu gösterir.

## Ne işe yarar?

- **Çatı kaplaması:** Yüzyıllar boyunca “Ren arduvazı” olarak çatılarda kullanıldı. Kullanımı Roma dönemine kadar uzanır; belgelenen ilk madencilik 14. yüzyıla aittir. Üretim 1870–71'den sonra canlandı, 1960'lardan itibaren ise ucuz yapay ve ithal arduvaz yüzünden geriledi. 1990'larda yalnızca Bundenbach çevresinde tek bir ocak işletiliyordu; 1999'dan sonra İspanya, Portekiz, Arjantin ve Çin'den gelen arduvaz yerel üretimi büyük ölçüde bitirdi.
- **Bilim:** Hunsrück, yumuşak dokuları korunmuş az sayıdaki Devoniyen deniz fosili yatağından biridir. Fosiller, Devoniyen denizlerindeki yaşamı anlamak için incelenir; ilk bilimsel yayın 1862'de Ferdinand von Roemer'e aittir.

## Nerede bulunur?

Hunsrück arduvazı, kuzeybatıdan güneydoğuya uzanan yaklaşık 15 km genişliğinde ve 150 km uzunluğunda bir şerit boyunca yüzeye çıkar. Fosil yatakları çoğunlukla Mosel Nehri'nin güneyinde ve Ren'in batısındadır. Ana havzalar **Kaub**, **Bundenbach** ve **Gemünden** çevresidir; en iyi korunmuş fosiller Bundenbach ve Gemünden'den gelir. Derisidikenliler Bundenbach çevresinde, brakiyopodlar ise kuzeydoğuda yoğunlaşır.

## Nasıl tanınır?

- Koyu gri ya da mavimsi siyah, çok ince taneli bir taştır; ince ve düz levhalara ayrılır.
- Fosiller çoğu zaman taşın yüzeyinde parlak, pirinç sarısı pirit kaplamalı ince kabartılar olarak görünür.
- Bulunan fosillerin çoğu deniz yıldızı, yılan yıldızı, deniz zambağı (krinoid) ve trilobittir.

## Değerini ne belirler?

Bir çatı taşı olarak değerini ince, düz ve dayanıklı levhalara ayrılabilmesi belirler; ancak 1960'lardan sonra ucuz yapay ve ithal arduvazla rekabet edemedi. Bugün asıl değeri bilimseldir: piritle kaplanmış, yumuşak dokuları korunmuş fosiller müzeler ve koleksiyoncular için çok aranır. Bir fosilin değerini bütünlüğü, korunma derecesi ve türün nadirliği belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Bundenbach fosillerindeki parlak sarı kaplama altındır. Doğrusu: Kaplama altın değil, demir sülfür minerali olan pirittir (“aptal altını”). Fosillerin piritleşmesi, oksijensiz ve kükürtle demirce zengin çamura hızlı gömülmenin sonucudur.

## Merak edilenler

**Hunsrück fosilleri neden bu kadar iyi korunmuştur?**

Canlılar, oksijeni çok az olan çamura hızla gömüldü; bu da çürümeyi yavaşlattı. Kükürt ve demirce zengin çamurda canlıların yüzeyi pirite dönüştü. Bu piritleşme, yumuşak dokuların bile korunmasını sağladı ve fosillere parlak bir görünüm verdi.

## Bunu biliyor muydun?

- 1970'te Siemens'te çalışan fizikçi ve radyolog Wilhelm Stürmer, levhaları hiç açmadan X ışınlarıyla inceleyerek fosillerin yumuşak dokularını ilk kez ayrıntılı biçimde görüntüledi.
- Bölgede çatı arduvazı çıkarmak için açılmış 600'den fazla küçük ocak bilinir. Müzelerdeki en güzel fosillerin çoğunu bu ocaklarda çalışan işçiler buldu.
- Hunsrück arduvazından 60'tan fazla deniz zambağı (krinoid) türü tanımlanmıştır.

## Nerede bulunur?

- Bundenbach, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya (Tip lokalite): Olağanüstü korunmuş fosillerin en iyi bulunduğu yer; Hunsrück fosillerine “Bundenbach fosilleri” de denir. Derisidikenliler (deniz yıldızları, deniz zambakları) en çok bu çevrede yoğunlaşır.
- Gemünden, Hunsrück, Rheinland-Pfalz, Almanya (Önemli yatak): Bundenbach ile birlikte olağanüstü korunmuş fosillerin en iyi bulunduğu iki yerden biri.
- Kaub, Ren Vadisi, Rheinland-Pfalz, Almanya (Bilinen bulunuş yeri): Hunsrück arduvazının ana çökelme havzalarından biri; havzanın kuzeydoğusunda brakiyopodlar baskındır.

## Kaynaklar

- [Hunsrück Slate](https://en.wikipedia.org/wiki/Hunsr%C3%BCck_Slate), Wikipedia
- [Slate](https://en.wikipedia.org/wiki/Slate), Wikipedia
- [Common rock densities](https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Common_rock_densities.html), chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)
- [Bundenbach](https://en.wikipedia.org/wiki/Bundenbach), Wikipedia
- [Gemünden (Hunsrück)](https://en.wikipedia.org/wiki/Gem%C3%BCnden_(Hunsr%C3%BCck)), Wikipedia
- [Kaub](https://en.wikipedia.org/wiki/Kaub), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hunsruck-arduvazi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0