# Hornfels

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hornfels/
- İngilizcesi: Hornfels
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmasız
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,7–3 g/cm³
- Renkler: koyu gri, siyah, kahverengi, yeşilimsi gri, nadiren neredeyse beyaz
- Bileşim: Bileşimi ilk kayaca bağlıdır. Killi kayaçlardan oluşanlarda biyotit, andaluzit, kordiyerit, sillimanit, kuvars ve feldispat; kireçli kayaçlardan oluşanlarda kalsiyum silikatlar; bazaltik kayaçlardan oluşanlarda piroksen ve hornblend bulunur.
- Doku: Çok ince taneli, sert ve yoğun; yapraklanma göstermez. Mikroskopta taneler mozaik ya da kaldırım taşı gibi birbirine kenetlenmiştir. Kırık yüzeyi midye kabuğu gibidir (konkoidal). Bazı örneklerde andaluzit ya da kordiyerit kristalleri benek gibi görünür.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Magmanın pişirdiği kayaç: sıcak bir sokulumun yanında ısınıp sertleşen, çok ince taneli, vurulunca çınlayan sert taş.

Hornfels, yer kabuğunda sıcak magmanın (çoğunlukla granitin) sokulduğu yerde, çevredeki kayaçların erimeden “pişmesiyle” oluşan sert ve ince taneli bir başkalaşım kayacıdır. Basınç etkili olmadığı için yapraklanma göstermez; mineraller gelişigüzel dizilir. Adı Almanca “boynuz kaya” anlamına gelir; sertliği ve dokusu boynuza benzetilmiştir.

## Nasıl oluşur?

Hornfels bir **temas (kontakt) başkalaşımı** kayacıdır. Yer kabuğunda sıcak bir magma kütlesi, çoğunlukla granit, çevresindeki soğuk kayaçların arasına sokulur. Magmanın ısısı bu kayaçları yüzlerce derece ısıtır, ama onları eritmez; yalnızca “pişirir”. Çevredeki kayacın içindeki mineraller yeniden kristalleşerek birbirine kenetlenir, kayaç sertleşir ve yoğunlaşır. Magmanın çevresinde oluşan bu ısınmış kuşağa **aureol** (hâle) denir.

Dağ oluşumundaki gibi güçlü bir basınç olmadığı için hornfelste mineraller katmanlar hâlinde dizilmez; kayaç yapraklanma göstermez. İlk kayaç kil ve çamurtaşıysa içinde andaluzit, kordiyerit, biyotit ve sillimanit gibi mineraller oluşur; kireçtaşından kalsiyum silikatlar, bazaltik kayaçtan piroksen ve hornblend doğar. Sıcaklık arttıkça farklı mineral topluluklarına ulaşılır; bu topluluklara hornfels fasiyesleri denir (yaklaşık 300–500 °C'den 800 °C'nin üzerine kadar).

## Ne işe yarar?

- **Kırma taş ve agrega:** Çok sert olduğu için yol ve inşaat sektöründe agrega olarak, çoğunlukla da yerel ölçekte kullanılır.
- **Taş çalgılar:** İngiltere'de Skiddaw hornfelsi, ardışık vurulduğunda uzun ve berrak bir ses verdiği için litofon denen taş çalgıların yapımında kullanılmıştır.
- **Bilim:** Hornfels kuşağının genişliği ve içindeki mineraller, bir magma sokulumunun çevresine ne kadar ısı verdiğini ve ne kadar derinde yerleştiğini anlamaya yardım eder.

## Türkiye'de

Türkiye'de hornfelsler granit sokulumlarının çevresinde görülür. **Beypazarı (Ankara)** granit kütlesinin fillit, şist ve mermerden oluşan yan kayaçlarla dokanağında kalınlığı 3–10 metre arasında değişen hornfelsler bulunur. **Gümüşhane** granit plutonunu çevreleyen killi kayaçlar ise granitin yerleşmesiyle hornblend-hornfels koşullarına ulaşmıştır; bu bölge Kurdoğlu temas başkalaşımı kuşağı adıyla incelenmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Çok serttir: çelik bıçak ya da bozuk para onu çizemez.
- Koyu gri, siyah ya da kahverengi, yoğun ve çok ince taneli bir taştır; kırık yüzeyi midye kabuğu gibi pürüzsüz ve eğridir.
- Vurulduğunda porselen gibi çınlar; Güney Afrika'da bu yüzden “çalan taş” (ring-stone) denir.
- Yapraklanma göstermez, levhalara ayrılmaz; kırıldığında daha çok küp biçimli parçalara bölünür.
- Bazı örneklerde pembemsi andaluzit ya da kordiyerit kristalleri koyu zemin üzerinde benek gibi görünür.
- Sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.

## Sahteler ve taklitler

- Bazalt, gabro ve diyabaz gibi koyu, ince taneli magmatik kayaçlarla kolayca karıştırılır; ayırt etmede çoğu zaman bulunduğu yer ve eşlik eden mineraller belirleyicidir. Hornfels magmadan değil, magmanın yanındaki kayacın pişmesiyle oluşur.
- Skiddaw gibi bazı yerlerde “arduvaz” (Skiddaw Slate) diye anılan kayaçların granite yakın kesimi aslında hornfelse dönüşmüştür.

## Değerini ne belirler?

Hornfels çok sert ve ayrışmaya dayanıklı olmasına karşın bulunduğu yerler sınırlı olduğu için genellikle yalnızca yerel olarak kırma taş ve agrega olarak kullanılır; tonla satıldığında değeri düşüktür. Değerini ocağın yol ve inşaat alanlarına yakınlığı, sağlamlığı ve işlenmesinin zorluğu belirler. Koleksiyonlarda ise andaluzit ya da kordiyerit benekli örnekler ve ünlü bulunuş yerlerinden gelen parçalar aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Hornfels, bazalt gibi lavdan oluşmuş bir kayaçtır. Doğrusu: Koyu ve ince taneli göründüğü için bazaltla karıştırılır; ama hornfels lavdan değil, sıcak magmanın yanındaki kayacın ısıyla dönüşmesinden oluşur.
- Yanlış: Magma değdiği kayacı eritir; hornfels bu eriyiğin donmasıdır. Doğrusu: Hornfelste kayaç erimez; yalnızca ısının etkisiyle içindeki mineraller yeniden kristalleşir ve yeni mineraller (andaluzit, kordiyerit gibi) oluşur. Bu yüzden kayaç hâlâ ilk kayacın izlerini, örneğin eski tabakalanmayı, taşıyabilir.

## Bunu biliyor muydun?

- İngiltere'nin Keswick kasabasında, yakındaki Skiddaw Dağı'ndan çıkan hornfelsle yapılmış “Skiddaw Müzik Taşları” vardır. Taş ustası Joseph Richardson 1840'ta, 61 ayarlı hornfels parçasından oluşan sekiz oktavlık bir litofon (taş org) yaptı; bu taş çalgı Keswick Müzesi'nde bugün de sergilenir.
- Hornfels adı Almanca “boynuz” (Horn) ve “kaya” (Fels) sözcüklerinden gelir; kayacın boynuz gibi sert ve dayanıklı olmasından esinlenmiştir.

## Nerede bulunur?

- Skiddaw, Göller Bölgesi, Cumbria, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Skiddaw granitinin çevresinde Skiddaw Grubu kayaçları hornfelse dönüşmüştür. Keswick'in ünlü “Skiddaw Müzik Taşları” bu bölgenin hornfelsinden yapılmıştır.
- Dartmoor, Devon, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Dartmoor granitinin yerleşmesi, çevresindeki kayaçlarda hornfelse dönüşmüş çökel kayaçlardan oluşan bir temas başkalaşımı kuşağı yaratmıştır.
- Land's End, Cornwall, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Land's End granitinin çevresindeki kayaçlarda, bazaltik yastık lavlardan ve yeşiltaşlarından oluşmuş hornfelsler bulunur.
- Henry Dağları, Utah, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Dağları oluşturan lakolitlerin çevresinde, çökel kayaçlarda temas başkalaşımı kuşakları görülür.
- Harz Dağları, Almanya (Bilinen bulunuş yeri): Almanya'da hornfelsin bilinen bulunuş bölgelerinden biridir; yerel olarak kırma taş olarak kullanılır.
- Whangārei Heads, Northland, Yeni Zelanda (Bilinen bulunuş yeri): Yeni Zelanda'da magmatik kayaçların yakınında hornfels bulunan yerlerden biridir.
- Beypazarı, Ankara (Bilinen bulunuş yeri): Beypazarı granit kütlesinin fillit, şist ve mermerden oluşan yan kayaçlarla dokanağında 3–10 m kalınlığında hornfelsler gözlenir.
- Gümüşhane granit plutonu çevresi (Kurdoğlu kuşağı), Gümüşhane (Bilinen bulunuş yeri): Gümüşhane granit plutonunu çevreleyen killi kayaçlar, granitin yerleşmesiyle hornblend-hornfels fasiyesine ulaşmıştır. Nokta Gümüşhane kentini gösterir.

## Belgeseller

- [Lockwood Explains Hornfels](https://www.youtube.com/watch?v=sRdzfqSp9eM), Dana Hunter's Unconformity (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Hornfels](https://en.wikipedia.org/wiki/Hornfels), Wikipedia
- [Hornfels](https://www.britannica.com/science/hornfels), Encyclopaedia Britannica
- [Hornfels: Identification, Properties & Lookalikes](https://rockhounding.org/rocks/hornfels), Rockhounding.org
- [Hornfels](https://rocksminerals.flexiblelearning.auckland.ac.nz/rocks/hornfels.html), University of Auckland, Rocks and Minerals
- [Hornfels](https://uol.de/en/icbm/geooekologie/lehre/gesteinsgalerie/hornfels), Gesteinsgalerie, Carl von Ossietzky Universität Oldenburg
- [Musical Stones of Skiddaw](https://en.wikipedia.org/wiki/Musical_Stones_of_Skiddaw), Wikipedia
- [Grainsgill, Caldew Valley (GCR ID 1409), Geological Conservation Review vol. 17 (Loughlin)](https://jncc.gov.uk/jncc-assets/GCR/gcr-site-account-1409.pdf), JNCC
- [Skiddaw](https://en.wikipedia.org/wiki/Skiddaw), Wikipedia
- [Geology of Dartmoor National Park](https://en.wikipedia.org/wiki/Geology_of_Dartmoor_National_Park), Wikipedia
- [Land's End](https://en.wikipedia.org/wiki/Land%27s_End), Wikipedia
- Land's End Granite aureole, Geological Conservation Review (Cornubian batholith sites), JNCC
- [Metamorphism (contact metamorphism, Henry Mountains aureole)](https://en.wikipedia.org/wiki/Contact_metamorphism), Wikipedia
- [Henry Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Mountains), Wikipedia
- [Harz](https://en.wikipedia.org/wiki/Harz), Wikipedia
- [Whangārei Heads](https://en.wikipedia.org/wiki/Whangarei_Heads), Wikipedia
- [Beypazarı (Ankara) granitinin jeolojisi, mineralojisi ve petrojenezi (Helvacı & Bozkurt)](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/6ea8471c120fe8c_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Bülteni 37 (2), 1994
- [Kurdoğlu dokanak metamorfizma kuşağında bazı petrojenetik sorunlar (Yılmaz)](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/37de305e941fccd_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 20, 1977
- [Beypazarı](https://en.wikipedia.org/wiki/Beypazar%C4%B1), Wikipedia
- [Gümüşhane](https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCm%C3%BC%C5%9Fhane), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hornfels/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
