# Hiyalit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiyalit/
- İngilizcesi: Hyalite
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraloidler
- Kimyasal formül: SiO₂·nH₂O
- Kristal sistemi: Amorf (kristal yapısı yok)
- Sertlik (Mohs): 5,5–6
- Özgül ağırlık: 1,9–2,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,37–1,47
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: renksiz, açık sarı, mavimsi, yeşilimsi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Yok
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Cam kadar berrak, üzüm salkımı gibi kabarcıklı kabuklar oluşturan opal: morötesi ışık altında, bazen gün ışığında bile, parlak yeşil ışıldar.

Hiyalit, opalın renksiz ya da çok açık renkli, cam gibi saydam ve parlak türüdür; adı Yunanca “cam” anlamına gelen hyalos sözcüğünden gelir. Kayaçların çatlak ve boşluklarında, üzüm salkımını ya da küçük damlacıkları andıran kabuklar hâlinde bulunur. İçindeki eser miktardaki uranyum (uranil) nedeniyle morötesi ışık altında parlak yeşil ışıldar; Meksika'nın Zacatecas eyaletinde 2013'te bulunan hiyalit bu ışımayı gün ışığında bile gösterir. Opalın genellikle renk oyunu göstermeyen sıradan bir türüdür; koleksiyoncuların ilgisini çeker, en temiz parçaları da zaman zaman kesilip takıda kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Hiyalit, silisçe zengin sıcak su ve buharın kayaçlardaki çatlak ve boşluklarda soğuyarak silisi bırakmasıyla oluşur. Volkanik kayaçlarda ve pegmatitlerde (iri kristalli granit damarları) görülür. Silis düzenli bir kristal yapısı kurmadan, cam benzeri düzensiz bir ağ hâlinde katılaşır; bu yüzden hiyalit “opal-AN” denen, yüzde 3–8 kadar su içeren amorf bir opaldir. Kabukların yüzeyi çoğu zaman yuvarlak, kabarcıklı, üzüm salkımını andıran bir görünümdedir.

Zacatecas'ta hiyalit, zayıf kaynaşmış riyolitik tüfün (volkanik külden oluşan kayacın) çatlak ve boşluklarında 1 santimetreye varan kabuklar oluşturur. Yeşil ışıma, silisle birlikte çöken eser miktardaki uranil iyonlarından gelir; uranyum miktarı ile ışımanın gücü arasında bir ilişki olduğu görülmüştür.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon:** İyi biçimlenmiş örnekler alışılmadık görünümleri, oluşum biçimleri ve görece nadir olmaları nedeniyle koleksiyoncuların ilgisini çeker. Morötesi ışık koleksiyonlarının sevilen parçalarındandır.
- **Takı:** Opal parıltısı gösteren hiyalit takıda kullanılır; Zacatecas'ın en temiz malzemesinden 1–6 karatlık taşlar ve yüzlerce küçük taş kesilmiştir.
- **Bilim:** Hiyalitteki uranyum ve ışıma, opalın oluşumu ve kökeni üzerine yapılan gemoloji araştırmalarında incelenir.

## Neden ışıldar?

Hiyalitin ışıması floresanstır: Taş, morötesi ışığı soğurup görünür yeşil ışık olarak geri verir. Bunu sağlayan, silisin içine karışmış uranil iyonlarıdır. Çoğu hiyalit bu ışımayı yalnızca morötesi lamba altında gösterir; Zacatecas ve Namibya'nın Erongo bölgesinden çıkan bazı hiyalitler ise gün ışığındaki morötesi ışınlarla bile yeşil parlar. Işıma, taşın içindeki uranyumun dağılımına göre yer yer daha güçlü ya da daha zayıf görünebilir.

## Nerede bulunur?

Bugün en ünlü hiyalit, 2013'te bulunan Meksika'nın Zacatecas eyaletindeki gün ışığında ışıldayan malzemedir. Çekya'daki Valeč (Doupov Dağları) ve Macaristan'ın Tokaj Dağları'ndaki Tarcal, morötesi ışıkta parlayan hiyalitin klasik yerlerindendir. Namibya'nın Erongo bölgesi, Japonya'da Gifu'daki Naegi pegmatitleri ve ABD'de Kuzey Karolina'daki Spruce Pine yöresi de hiyalit verir. Opalın tamamı için [opal](/tr/taslar/opal/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Renksiz, açık sarımsı ya da mavimsi, cam gibi saydam ve parlaktır; kayacın yüzeyinde küçük damlalar, kabarcıklar ya da üzüm salkımı biçimli kabuklar oluşturur.
- Morötesi lambanın altında, özellikle kısa dalga boyunda, parlak yeşil ışıldar. Benzeyen reçine opalı ve silis camından en kolay bu özelliğiyle ayrılır.
- Zacatecas hiyaliti akkor lamba ışığında soluk sarı, dolaylı gün ışığında ise canlı yeşilimsi sarı görünür.
- Kuvarstan yumuşaktır (5,5–6) ve hafiftir: özgül ağırlığı 1,9–2,1'dir. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Reçine opalı ve silis camı hiyalite benzeyebilir; morötesi ışık altındaki parlak yeşil ışıma ikisini ayırmaya yardım eder.
- Hiyalitle kaplanmış öteki mineraller: Kuvars, feldispat, topaz, siyah turmalin ya da akuamarinin üzerindeki gözle zor görülen ince hiyalit kabuğu, bu minerallerin kendisinin ışıldadığı izlenimini verebilir.

## Değerini ne belirler?

Hiyalit çoğunlukla bir koleksiyon taşıdır; değerini kabukların berraklığı, kalınlığı ve yüzeyi ne kadar kapladığı, ışımanın gücü ve örneğin hasarsızlığı belirler. Gün ışığında bile ışıldayan Zacatecas hiyaliti özellikle aranır. Kesilebilecek kadar temiz ve kalın malzeme enderdir; bu yüzden birkaç karatı aşan berrak kesilmiş taşlar az bulunur.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Morötesi ışıkta parlayan hiyalit radyoaktiftir, evde tutmak tehlikelidir. Doğrusu: Işıma eser miktardaki uranyumdan gelir; ama Zacatecas ve Namibya hiyalitlerinde ölçülen radyoaktivite doğal çevre düzeyinde ya da onun altındadır ve bir sağlık riski oluşturmaz.
- Yanlış: Morötesi ışıkta yeşil parlayan kuvars, topaz ya da turmalin kendisi floresandır. Doğrusu: Bu minerallerin üzerinde çoğu zaman gözle zor görülen ince bir hiyalit kabuğu bulunur; yeşil ışıma bu kabuktan gelir ve mineralin kendisinin ışıldadığı yanılgısına yol açar.

## Güvenlik

Hiyalitin yeşil ışıması eser miktardaki uranyumdan gelir; bu yüzden çok hafif radyoaktif olabilir. Ancak Zacatecas ve Namibya hiyalitlerinde ölçülen radyoaktivite doğal çevre düzeyinde ya da onun altında bulunmuştur ve bir sağlık riski oluşturmaz. Yine de taş kesilirken ya da zımparalanırken çıkan toz solunmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Hiyalite “Müller camı” da denir; bu ad, onu bulan Franz-Joseph Müller von Reichenstein'dan gelir.
- Zacatecas hiyaliti yalnızca yaklaşık yüzde 2,7 su içerir; bu, değerli opallar arasında dikkat çekecek kadar düşük bir orandır.
- Japonya'daki Naegi pegmatitlerinden çıkan hiyalitte milyonda 1.000'i aşan uranyum ölçülmüştür; aynı ülkenin bir kaplıca yatağından çıkan küre biçimli hiyalitte ise hiç uranyum bulunmamıştır.
- Zacatecas'ın gün ışığında ışıldayan hiyaliti ticarette “elektrik opali” diye de anılır.

## Nerede bulunur?

- Zacatecas eyaleti, Meksika (Önemli yatak): 2013'te bulunan, gün ışığında bile yeşil parlayan hiyalit; zayıf kaynaşmış riyolitik tüfün çatlak ve boşluklarında 1 cm'ye varan kabuklar oluşturur
- Valeč, Doupov Dağları, Karlovy Vary Bölgesi, Çekya (Bilinen bulunuş yeri): Morötesi ışıkta yeşil parlayan hiyalitin en iyi bilinen klasik yerlerinden
- Tarcal, Tokaj Dağları, Macaristan (Bilinen bulunuş yeri): Floresan hiyalitin bilinen yerlerinden; yakındaki Monok da anılır
- Erongo Bölgesi, Namibya (Bilinen bulunuş yeri): 2000'den önce bulunan, gün ışığında yeşil parlayan nadir hiyalit; nokta yaklaşıktır
- Naegi, Gifu, Japonya (Bilinen bulunuş yeri): Granit pegmatitlerindeki hiyalit; incelenen örnekler arasında en yüksek uranyum içeriğini göstermiştir. Nokta yaklaşıktır
- Spruce Pine, Mitchell İlçesi, Kuzey Karolina, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Granit üzerinde yeşilimsi mavi hiyalit kabukları

## Kaynaklar

- [Hyalite](https://en.wikipedia.org/wiki/Hyalite), Wikipedia
- [hyalite](https://en.wiktionary.org/wiki/hyalite), Wiktionary
- [Green-Luminescing Hyalite Opal from Zacatecas, Mexico (E. Fritsch, P. K. M. Megaw, T. L. Spano, B. Chauviré, B. Rondeau, M. Gray, T. Hainschwang, N. Renfro), The Journal of Gemmology 34(6)](https://impact.ornl.gov/en/publications/green-luminescing-hyalite-opal-from-zacatecas-mexico/), Gem-A (publication record at ORNL), 2015
- [Hyalite Opal from Erongo, Namibia, Showing Green Daylight Fluorescence (R. Hanus and others), The Journal of Gemmology 38(2)](https://www.ics.muni.cz/en/research/publications/1860608), Gem-A (publication record at Masaryk University), 2022
- [Uranium Contents of Hyalite (K. Saruwatari, Y. Katsurada, S. Odake, A. Abduriyim), Lab Notes, Gems & Gemology 51(4)](https://www.gia.edu/gems-gemology/winter-2015-labnotes-uranium-contents-hyalite), GIA, 2015
- [Hyalite (fluorescent mineral sheet)](https://www.fluomin.org/uk/fiche.php?id=820), Fluomin
- [Hyalite opal (Spruce Pine, North Carolina, USA), photo and description by James St. John](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hyalite_opal_(Spruce_Pine,_North_Carolina,_USA)_(29637226160).jpg), Wikimedia Commons
- [Valeč (Karlovy Vary District)](https://en.wikipedia.org/wiki/Vale%C4%8D_(Karlovy_Vary_District)), Wikipedia
- [Tarcal](https://en.wikipedia.org/wiki/Tarcal), Wikipedia
- [Spruce Pine, North Carolina](https://en.wikipedia.org/wiki/Spruce_Pine,_North_Carolina), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiyalit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0