# Hiddenit - Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiddenit/ - İngilizcesi: Hiddenite - Tür: Varyete - Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › İnosilikatlar - Kimyasal formül: LiAlSi₂O₆ - Kristal sistemi: Monoklinik - Sertlik (Mohs): 6,5–7 - Özgül ağırlık: 3,03–3,23 g/cm³ - Kırılma indisi: 1,66–1,68 - Parlaklık: Camsı, Sedefimsi - Saydamlık: Saydam, Yarı saydam - Renkler: soluk yeşil, sarımsı yeşil, yeşil, zümrüt yeşili, mavimsi yeşil - Çizgi rengi: Beyaz - Dilinim: İki yönde mükemmel, {110} yüzeylerinde, yaklaşık 87° açıyla - Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası - Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı Spodümenin soluk yeşilden zümrüt yeşiline uzanan çeşidi: 1879'da Kuzey Karolina'da bulundu, adını bulanın adını taşıyan bir kasabaya da verdi. Hiddenit, lityumlu bir mineral olan spodümenin yeşil çeşididir; canlı yeşil rengini eser miktardaki kromdan alır. İlk kez 1879'da ABD'nin Kuzey Karolina eyaletinde bulundu ve adını, buluntuyu tanıtan jeolog William Earl Hidden'dan aldı. Pembe kunzitin kardeşidir. Kuzey Karolina'nın kromlu hiddeniti çok enderdir; Brezilya, Afganistan, Madagaskar ve Çin'den de yeşil spodümen çıkar, ama bunların ne kadarının gerçek hiddenit sayılacağı tartışmalıdır. ## Nasıl oluşur? Hiddenit, öteki [spodümen](/tr/taslar/spodumen/) çeşitleri gibi pegmatitlerde oluşur: Pegmatit, magmanın son ve sulu kalan bölümünden yavaş kristallenen, iri taneli bir kayaçtır. Kuzey Karolina'daki yatakta Harvard'dan S. C. Davidson'ın 1927'de yazdığına göre ince taneli, kıvrımlı bir gnaysı kesen ince kuvars-feldispat pegmatit damarları vardır. Hiddenit kristalleri bu damarlardaki boşluklarda (drüzlerde) kuvars, feldispat, pembe granat, mika ve kalsitle birlikte büyür. Yeşil renk, spodümenin kristal yapısına yerleşmiş eser miktardaki kromdan gelir; başka yataklarda demir de sarımsı yeşil tonlar verebilir. ## Ne işe yarar? - **Takı:** Berrak ve canlı yeşil kristaller yüzük, kolye ve küpe taşı olarak kesilir. İki yönlü dilinimi ve kıymıksı kırılması yüzünden kesimi zordur; darbeye açık takılarda dikkat ister. - **Koleksiyon:** Kuzey Karolina'nın kromlu hiddeniti çok enderdir ve giderek zor bulunur; ham kristaller müzelerde ve koleksiyonlarda yer alır. - **Bilimsel ilgi:** Afganistan ve Pakistan'dan gelen yeşil spodümenin rengi, gemologlar arasında hâlâ tartışılan bir konudur. ## Keşfi ve adı 1879 dolaylarında Lackey adlı biri, Alexander County'deki White Plains yerleşiminin yakınında ilk yeşil kristalleri buldu. Yerel tüccar J. A. D. Stephenson onları, o sırada Thomas Edison adına bölgede platin arayan William Earl Hidden'a gösterdi. Hidden örnekleri Louisville'li kimyager J. Lawrence Smith'e gönderdi; Smith bunların spodümen olduğunu belirledi ve taşa Hidden'ın onuruna “hiddenit” adını verdi. Hidden araziyi satın alıp bir maden şirketi kurdu; kazıcılar önce killi topraktan, yaklaşık 8 metre derinlikte ana kayaya ulaşınca da doğrudan kayadan hiddenit çıkardı. Bu yıllarda taş “lityum zümrütü” diye de anıldı. ## Rengi solar mı? Kunzit gibi hiddenitin rengi de güçlü ışıkta ve uzun süre güneşte kaldığında solabilir. Işınlamayla yeşile döndürülmüş spodümenin rengi ise ışıkta çok daha hızlı kaybolur. Bu yüzden hiddenit takıların güneşte bırakılmaması, ultrasonik ya da buharlı temizleyiciler yerine ılık sabunlu suyla temizlenmesi önerilir. ## Nasıl tanınır? - Belirgin çokrenklilik (pleokroizma) gösterir: Taşa farklı yönlerden bakıldığında yeşil daha açık ya da daha koyu görünür. - Sertliği 6,5–7'dir, ama iki yönde mükemmel dilinimi ve kıymıksı kırılması vardır; sert bir darbede kolayca yarılır ya da kenarı kopar. - Kırılma indisi yaklaşık 1,66–1,68, özgül ağırlığı yaklaşık 3,1–3,2'dir; bu değerler onu zümrüt ve yeşil turmalinden ayırmaya yarar. - Zümrüt, yeşil turmalin ve yeşil granat genellikle daha koyu yeşil ve daha serttir; daha sarımsı tonlu peridot ise hiddenitle kolay karışır. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir. ## Sahteler ve taklitler - Işınlanmış yeşil spodümen: Açık renkli spodümen ışınlanarak yeşile döndürülebilir; bu yapay yeşil ışıkta hızla solar ve doğal taştan ayırt etmek zordur. - Peridot, yeşil turmalin ve öteki yeşil taşlar hiddenitle karıştırılabilir ya da hiddenit diye sunulabilir. ## Değerini ne belirler? Hiddenitin değerini en çok renk belirler: canlı, doygun ve kromdan gelen zümrüt yeşili en çok aranır; soluk ve sarımsı yeşil taşlar çoğu zaman yalnızca “yeşil spodümen” sayılır. Kuzey Karolina kökenli taşlar çok ender olduğu için menşe değeri büyük ölçüde artırır. Işınlamayla yeşile döndürülmüş ve ışıkta solabilen taşlar değer kaybeder; bu yüzden işlemin ve kökenin laboratuvar raporuyla belgelenmesi önemlidir. İki yönlü dilinimi nedeniyle kesim kalitesi ve taşın kenarlarının hasarsızlığı da belirleyicidir. Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir. ## Yanlış bilinenler - Yanlış: Hiddenit bir zümrüt türüdür; eskiden “lityum zümrütü” denmesi de bundandır. Doğrusu: Hiddenit spodümenin yeşil çeşididir, zümrüt ise berilin. “Lityum zümrütü” adı 1880–1890'larda yalnızca rengine benzetilerek kullanılmıştır; iki taş farklı minerallerdir. - Yanlış: Her yeşil spodümen hiddenittir. Doğrusu: Ad, rengini kromdan alan yeşil spodümene verilir. Demirle renklenmiş soluk sarımsı yeşil taşlar ve ışınlamayla yeşile döndürülüp ışıkta solan taşlar çoğu uzmana göre hiddenit değil, yeşil spodümendir. - Yanlış: Hiddenit adını Kuzey Karolina'daki Hiddenite kasabasından alır. Doğrusu: Tersi doğrudur: Taşa 1879'da jeolog William Earl Hidden'ın onuruna bu ad verildi. White Plains adlı yerleşim, adını sonradan taştan alarak Hiddenite oldu. ## Neye iyi geldiğine inanılır? Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez. - Günümüzde kristal terapi siteleri ve taş satıcıları hiddenitin kalp çakrasıyla ilişkili olduğunu, korkuyu hafifletip şefkati ve sevgiyi artırdığını, duygusal strese karşı rahatlık verdiğini ileri sürer. Bilim ne diyor?: Hiddenitin duyguları etkilediğine ya da stresi hafiflettiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Taş ancak 1879'da tanındığı için bu inanışlar eski bir gelenekten değil, yakın dönemin kristal terapi anlayışından gelir; yeşil rengi ise kristale yerleşmiş eser miktardaki kromdan kaynaklanır. ## Bunu biliyor muydun? - William Earl Hidden, Kuzey Karolina'ya Thomas Edison adına platin aramaya gönderilmişti; platin bulamadı, ama bu yeşil taşın tanınmasını sağladı. - Taşın bulunduğu yerleşimin adı White Plains'ti; yerleşim sonradan taşın adını alarak Hiddenite oldu. - Mineralog George F. Kunz 1892'de, o güne kadar çıkarılan en iyi hiddenit kristalinin 68 mm boyunda olduğunu ve ondan yaklaşık 5,5 karatlık bir taş kesilebileceğini yazmıştır. ## Nerede bulunur? - Hiddenite (eski adı White Plains), Alexander County, Kuzey Karolina, ABD (Tip lokalite): Hiddenit 1879'da Stony Point'in batısında burada bulundu; kasaba sonradan taşın adını aldı. Kristaller gnaysı kesen ince pegmatit damarlarındaki boşluklarda oluşur - Urucum madeni, Galiléia, Minas Gerais, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Aimorés pegmatit bölgesindeki bir granit pegmatiti; hiddenit üretimi düzensiz ve azdır - Kunar Vadisi, Afganistan (Bilinen bulunuş yeri): Afganistan ve Pakistan'ın yeşil spodümeninin hiddenit sayılıp sayılmayacağı ve renginin ışınlamadan gelip gelmediği tartışmalıdır - Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Son on yıllarda hiddenit bulunan ülkelerden; kaynaklar yatak adı vermediği için ülke düzeyinde gösterilmiştir - Çin (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi hiddenitin bulunduğu ülkeler arasında Çin'i de sayar; yatak adı verilmediği için ülke düzeyinde gösterilmiştir ## Kaynaklar - [Hiddenite](https://en.wikipedia.org/wiki/Hiddenite), Wikipedia - [Hiddenite, North Carolina](https://en.wikipedia.org/wiki/Hiddenite,_North_Carolina), Wikipedia - [Hiddenite in North Carolina (S. C. Davidson), American Mineralogist 12](https://msaweb.org/AmMin/AM12/AM12_305.pdf), Mineralogical Society of America, 1927 - [Handbook of Mineralogy: Spodumene](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/spodumene.pdf), Mineralogical Society of America - [The Gemstone Hiddenite](https://www.minerals.net/gemstone/hiddenite), Minerals.net - [Hiddenite, the green color variety of the mineral spodumene](https://galleries.com/minerals/gemstone/hiddenit/hiddenit.htm), Amethyst Galleries (galleries.com) - [Hiddenite (Jewelry Encyclopedia)](https://langantiques.com/university/Hiddenite), Lang Antiques - [Brazilian Hiddenite (Urucum mine)](https://www.gemadventurer.com/?p=2370), Gem Adventurer - [Galiléia](https://en.wikipedia.org/wiki/Galil%C3%A9ia), Wikipedia - [Kunar Province](https://en.wikipedia.org/wiki/Kunar_Province), Wikipedia Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiddenit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0