# Herkimer elması

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/herkimer-elmasi/
- İngilizcesi: Herkimer diamond
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 7
- Özgül ağırlık: 2,65–2,66 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,544–1,553
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Saydam
- Renkler: renksiz, su berraklığında, dumanlı, siyah hidrokarbon kapanımlı
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal (midye kabuğu gibi)
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

İki ucu da sivri, su kadar berrak kuvars kristalleri: adı “elmas” olsa da New York'un dolomit kayalarında büyümüş kuvarstır.

Herkimer elması, ABD'nin New York eyaletinde, Herkimer County ve Mohawk Nehri vadisi çevresindeki dolomit kayalıklarında bulunan, iki ucu da sivri (çift uçlu) ve çok berrak kuvars kristallerine verilen ticari addır. Elmas değildir; “elmas” adını berraklığından ve düzgün, parlak kristal yüzlerinden alır. İlk bulunduğu yerler Middleville köyü ve Little Falls kenti olduğu için “Middleville elması” ya da “Little Falls elması” diye de anılır.

## Nasıl oluşur?

Herkimer elmaslarının öyküsü yaklaşık 500 milyon yıl önce, Kambriyen döneminde başlar. O zamanlar bölgeyi, kuzeydeki eski Adirondack Dağları'ndan aşınan kalsiyum ve magnezyum karbonatlı tortuları alan sığ bir deniz kaplıyordu. Bu tortular sertleşerek bugün Little Falls Formasyonu denen dolomit taşını oluşturdu. Kayaç gömülüyken içinden geçen asitli sular onda küçük boşluklar (vuglar) açtı.

Bu boşluklardaki kuvars kristallerinin çok daha sonra, Karbonifer döneminde büyüdüğü düşünülür. Sıcak, silisçe zengin sular boşluklara hapsoldu ve kuvars bu sulardan, belki de 200 °C kadar düşük sıcaklıklarda, çok yavaş kristallendi. Kristaller boşlukta kayaca neredeyse hiç değmeden, adeta sıvının içinde asılı büyüdükleri için iki uçlarında da sivri yüzler gelişti; kuvarsta bu seyrek görülen bir durumdur. Yavaş büyüme de onların olağanüstü berraklığını ve parlaklığını açıklayabilir. Boşlukların duvarları çoğu zaman küçük kuvars kristalleriyle ve katran gibi bir hidrokarbonla kaplıdır.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon:** Doğal hâliyle sergilenen kristaller, mineral koleksiyoncularının en sevdiği kuvars örneklerindendir.
- **Takı:** Çoğu zaman hiç kesilmeden, doğal yüzleriyle delinerek ya da tel sarılarak kolye, küpe ve yüzüklerde kullanılır.
- **Gezi ve hobi:** New York'taki ücretli kazı ocakları her yaz pek çok ziyaretçiyi kendi kristalini aramaya çeker.
- **Tarih:** Mohawk halkı kristalleri muska ve alet yapımında kullanmış, takas malı olarak değerlendirmiştir.

## Nerede bulunur?

Herkimer elmasları New York eyaletinin Herkimer, Fulton ve Montgomery ilçelerinde bulunur. En bilinen kazı yerleri Middleville yakınlarında, 28 ve 29 numaralı eyalet yolları boyuncadır: Ace of Diamonds, Herkimer Diamond Mines ve St. Johnsville yakınındaki Crystal Grove bunlardandır. Fonda çevresindeki özel bir arazide de ücretle kazı yapılır.

Dünyanın başka yerlerinde de benzer kristaller vardır; Ukrayna Karpatları'ndaki “Maramureş elmasları” bunlardan biridir. ABD'deki Cape May elmasları ise elmas diye anılan başka bir kuvars türüdür. Kuvarsın genel özellikleri için [kuvars](/tr/taslar/kuvars/), berrak kuvars için [kristal ve necef taşı](/tr/taslar/kristal-ve-necef-tasi/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Kristalin iki ucu da altı yüzlü bir sivri uçla biter; çoğu kristal kısa ve tıknazdır, boyları birkaç milimetreden 20 santimetreyi aşana kadar değişir.
- Genellikle su kadar berrak ve renksizdir, bazen dumanlıdır; yüzeyleri doğal olarak cam gibi parlaktır.
- İçinde siyah hidrokarbon (katran benzeri karbonlu madde) benekleri ya da tuzlu su, petrol ve gaz kabarcıkları içeren sıvı kapanımlar görülebilir.
- Sertliği 7'dir: camı çizer, ama 10 sertliğindeki gerçek elmas onu kolayca çizer.

## Sahteler ve taklitler

- Dünyanın başka yerlerinden çıkan benzer çift uçlu kuvars kristalleri de sık sık “Herkimer” adıyla satılır. Bunlar aynı görünse de New York'tan gelmedikleri için bu adı hak etmez; taşın nereden geldiği sorulmalıdır.

## Değerini ne belirler?

Herkimer elmasının değerini en çok berraklığı, parlaklığı, iki ucunun da hasarsız ve iyi gelişmiş olması ve boyutu belirler. Su kadar berrak, kusursuz uçlu kristaller ile içinde ilginç kapanımlar, örneğin hareket eden kabarcıklar, hayalet kristaller ya da siyah hidrokarbon taşıyanlar koleksiyoncularca aranır. Herkimer'den geldiği belgelenmiş kristaller, başka yerlerden gelen benzerlerinden daha çok ilgi görür. Kuvars olduğu için gerçek elmasla kıyaslanacak bir değeri yoktur.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Herkimer elması gerçek bir elmastır. Doğrusu: Herkimer elması kuvarstır; “elmas” adı yalnızca berraklığından ve düzgün kristal yüzlerinden gelir. Sertliği 7'dir, elmasınki ise 10'dur.
- Yanlış: Çift uçlu her berrak kuvars kristali bir Herkimer elmasıdır. Doğrusu: Benzer çift uçlu kristaller Afganistan, Arizona, Norveç, Ukrayna ve Çin gibi pek çok yerde bulunur ve sık sık “Herkimer” diye satılır; ama ad yalnızca New York'taki Herkimer bölgesinden gelen kristaller için doğru kullanılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Mohawk halkı ve ilk yerleşimcilerin bu kristalleri muska olarak taşıdığı bilinir.
- Günümüzde kristal terapi siteleri Herkimer elmasını “uyum taşı” diye tanıtır; zihni berraklaştırdığını ve manevi gelişimi desteklediğini ileri sürer.
- Aynı kaynaklar taşın bağışıklık sistemini uyardığını iddia eder.

Bilim ne diyor?: Herkimer elması, öteki kuvars kristalleriyle aynı mineraldir; zihni berraklaştırdığına, manevi bir etkisi olduğuna ya da bağışıklık sistemini uyardığına dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bağışıklıkla ilgili sorunlar için hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Mohawk halkı ve ilk yerleşimciler bu kristalleri dere çökellerinde ve sürülmüş tarlalarda bulur, alet yapımında kullanır ve öteki kabilelerle takas ederdi; 1600'lerin başında Avrupa cam boncukları gelince kristallere ilgi azaldı.
- Kristaller, 18. yüzyılın sonunda Mohawk vadisinde dolomit kesen işçilerin onlara büyük miktarlarda rastlamasıyla geniş çapta tanındı.
- Bazı kristallerin içindeki sıvı damlacıklarında bir gaz kabarcığı, nadiren de üçüncü bir evre bulunur; bunlar kristalin büyüdüğü sıvının küçük örnekleridir.
- Bugün Middleville çevresindeki ocaklar, küçük bir ücret karşılığında herkesin kendi kristalini kazıp aramasına izin verir.

## Nerede bulunur?

- Middleville, Herkimer County, New York, ABD (Tip lokalite): İlk bulunuş yerlerinden biri (“Middleville elması”); bugün New York 28 ve 29 numaralı yolları boyunca, Ace of Diamonds ve Herkimer Diamond Mines gibi ücretle kazı yapılabilen ocaklar vardır
- Little Falls, Herkimer County, New York, ABD (Tarihî kaynak): Kristallerin 18. yüzyılın sonunda ilk bulunduğu yerlerden biri; kayaç birimi Little Falls Formasyonu adını bu kentten alır
- St. Johnsville çevresi, Montgomery County, New York, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Crystal Grove Diamond Mine'da Little Falls dolomit taşında elle kazı yapılabilir
- Fonda çevresi, Montgomery County, New York, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Hastings Farm ya da Diamond Acres diye bilinen özel arazide ücretle kazı yapılır

## Kaynaklar

- [Herkimer diamond](https://en.wikipedia.org/wiki/Herkimer_diamond), Wikipedia
- [Herkimer Diamonds](https://geology.com/articles/herkimer-diamonds.shtml), Geology.com
- [Herkimer “Diamond”](https://www.edelsteine.at/en/glossaries/lexicon/herkimer-diamond/), Vienna Gem Center (edelsteine.at), Gemstone lexicon
- [Herkimer Diamonds in Spades (J. Landon)](https://www.rockngem.com/herkimer-diamonds-in-spades/), Rock & Gem Magazine, 2012
- [Herkimer Diamond](https://minerals.net/variety/herkimer-diamond-2), Minerals.net
- [Quartz (“Herkimer Diamond”) (near Herkimer, New York State, USA) 5 (J. St. John)](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Quartz_(%22Herkimer_Diamond%22)_(near_Herkimer,_New_York_State,_USA)_5.jpg), Wikimedia Commons
- [Middleville, New York](https://en.wikipedia.org/wiki/Middleville,_New_York), Wikipedia
- [Little Falls, New York](https://en.wikipedia.org/wiki/Little_Falls,_New_York), Wikipedia
- [St. Johnsville (village), New York](https://en.wikipedia.org/wiki/St._Johnsville_(village),_New_York), Wikipedia
- [Fonda, New York](https://en.wikipedia.org/wiki/Fonda,_New_York), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/herkimer-elmasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0