# Hemimorfit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hemimorfit/
- İngilizcesi: Hemimorphite
- Diğer adları: Kalamin (hemimorfit ve smitsonit için eski ortak ad)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Sorosilikatlar
- Kimyasal formül: Zn₄Si₂O₇(OH)₂·H₂O
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 4,5–5
- Özgül ağırlık: 3,4–3,53 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,614–1,636
- Parlaklık: Camsı, Elmassı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: renksiz, beyaz, soluk mavi, parlak mavi, soluk yeşil, gri, kahverengi
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönünde mükemmel, {101} yönünde zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Kristallerinin iki ucu birbirinden farklı sonlanan çinko silikat; yüzyıllarca smitsonitle birlikte “kalamin” diye anıldı.

Hemimorfit, çinko, silisyum, oksijen ve su içeren bir silikat mineralidir. Adı, kristallerinin iki ucunun farklı yüzlerle sonlanmasından (hemimorfizm) gelir. Çinko yataklarının yüzeye yakın bölümünde oluşur, ağırlığının yaklaşık %54'ü çinkodur ve küçük bir çinko cevheridir. Mavi ve mavi-yeşil, yarı saydam kütleleri kabaşon ve boncuk olarak kesilir.

## Nasıl oluşur?

Hemimorfit ikincil bir mineraldir: çinko sülfürlerin (özellikle sfaleritin) bulunduğu cevher yataklarının yüzeye yakın kısımlarında, sülfürlerin oksitlenmesiyle oluşur. Yanında smitsonit, galen, serüsit, kalsit ve malakit gibi başka ikincil mineraller bulunur. Belçika-Almanya sınırındaki yataklarda ise çinkonun çevre kayaçların yerini alması (metasomatoz) yoluyla oluştuğu belirtilir.

## Ne işe yarar?

- **Çinko cevheri:** Ağırlığının %54'üne kadarı çinkodur. Yüzyıllarca smitsonitle birlikte çinko ve kurşun cevherlerinin üst bölümlerinden çıkarılan “kalamin”in bir parçasıydı.
- **Süs taşı:** Mavi ve mavi-yeşil, yarı saydam kütleler kabaşon ve boncuk olarak kesilir; yumuşak olduğu için takıda özen ister.
- **Koleksiyon:** İki ucu farklı sonlanan parlak kristaller ve yelpaze biçimli demetler mineral koleksiyoncularınca aranır.

## Türkiye'de

Türkiye'de hemimorfit, Orta Toroslar'daki **Aladağlar**'ın (Zamantı maden bölgesi; Kayseri'nin Yahyalı yöresi) çinko-kurşun yataklarında smitsonitle birlikte bilinir. Çevrim, Echle ve Friedrich'in (1986) çalışmasına göre bu yataklar Permiyen ve Jura yaşlı kireçtaşlarındaki eski karst boşluklarında oluşmuş, sülfürlü cevher yer yer neredeyse tamamen ayrışmıştır; oksitli cevherin başlıca bileşenleri limonit, smitsonit, hemimorfit, hidrozinkit ve çinko-alüminyum silikatlardır.

## Nasıl tanınır?

- Asitle köpürmez; çok benzer görünen smitsonit ise köpürür.
- Sertliği 4,5–5'tir. Özgül ağırlığı yaklaşık 3,4–3,5'tir; smitsonitten (yaklaşık 4,3–4,5) belirgin biçimde hafiftir.
- Kristalleri ince, levha biçimlidir ve çoğunlukla yelpaze ya da horoz ibiği biçimli demetler yapar; iki ucu birbirinden farklı sonlanır. Kütle hâlinde ise üzüm salkımı, sarkıt ve kabuk biçimlidir.
- Isıtılınca elektrik yükü kazanır (piroelektriktir); bazı örnekler morötesi ışıkta floresan verir.

## Sahteler ve taklitler

- Smitsonit: Hemimorfite çok benzer ve aynı yataklarda bulunur; yüzyıllarca ikisine de “kalamin” denmiştir. Asitle köpürmesi ve daha ağır olmasıyla ayrılır.
- Turkuaz: George F. Kunz, Meksika'da bulunan, bakır katkısıyla maviye renklenmiş kalamini (hemimorfiti) “ucuz bir süs taşı” olarak kesilip satıldığını, ama turkuaza benzemediğini yazar; turkuaz daha mat ve farklı tonda mavidir.

## Değerini ne belirler?

Süs taşı olarak değerini rengin canlılığı (parlak mavi ve mavi-yeşil tonlar), yarı saydamlık ve dokusu belirler; renksiz ya da soluk taşlar daha az aranır. Koleksiyonda iri, parlak ve düzgün kristaller ve Ojuela ya da Santa Eulalia gibi ünlü yerlerden gelen örnekler değerlidir. Orta sertlikte (4,5–5) ve dilinimli bir taş olduğundan takıda özenle kullanılmalıdır. Çinko cevheri olarak küçük bir cevherdir; değeri tenörüne ve işletme koşullarına bağlıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Hemimorfit ile smitsonit (kalamin) aynı taştır. Doğrusu: Uzun süre iki mineral tek cevher sayıldı ve “kalamin” dendi; ayrı oldukları sonradan anlaşıldı. Hemimorfit çinko silikat, smitsonit çinko karbonattır; hemimorfit asitle köpürmez, smitsonit köpürür.
- Yanlış: Mavi hemimorfit turkuazın bir türüdür. Doğrusu: Mavi hemimorfit bir çinko silikatıdır; turkuaz ise bakır içeren bir alüminyum fosfattır. Hemimorfitin mavisi, daha çok yarı saydam görünümüyle ve çok farklı özgül ağırlığıyla turkuazdan ayrılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kunz, Meksika'nın Sonora ve Chihuahua eyaletlerinde madenlerde çalışan yerli işçilerin, çalıştıkları yerde kurdukları küçük haç ve mum sunağının yanına mavi bir kalamin (hemimorfit) parçası koyduğunu aktarır; bunun taşın güzel rengine ya da onu turkuaz sanmalarına bağlı olabileceğini söyler.
- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları hemimorfitin boğaz çakrasıyla ilişkili olduğunu, iletişimi ve duyguları ifade etmeyi kolaylaştırdığını ileri sürer.
- Aynı çevreler taşın üzüntüyü işlemeye yardım ettiğini, özgüveni ve neşeyi artırdığını, melekler ve ruh rehberleriyle bağ kurmayı kolaylaştırdığını söyler.

Bilim ne diyor?: Hemimorfitin iletişimi, özgüveni ya da ruh hâlini etkilediğine, ruhsal varlıklarla bağ kurdurduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur. Kunz'un anlattığı uygulama bir dinî davranıştır; taşın kendisinde bir güç olduğunu göstermez. Hemimorfit çinko içerir: taş suya konup “iksir” olarak içilmemeli, tozu solunmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Belçika'daki Kelmis kasabasının Fransızca adı La Calamine'dir ve adını buradaki çinko madeninden alır; “kalamin” sözcüğünün kaynağı da budur.
- Hemimorfitin iki ucu farklı biçimde sonlandığı için kristali ısıtıldığında iki ucu zıt elektrik yükleri kazanır.

## Nerede bulunur?

- Ojuela madeni, Mapimí, Durango, Meksika (Önemli yatak): İri ve iyi biçimli hemimorfit kristalleriyle ünlüdür
- Santa Eulalia, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): İri kristaller çıkar
- Kelmis (La Calamine, Moresnet), Belçika (Tarihî kaynak): Kelmis'in Fransızca adı olan La Calamine, buradaki çinko madeninden gelir ve kalamin adının kaynağıdır
- Tarnowskie Góry, Silezya, Polonya (Tarihî kaynak): Yukarı Silezya'nın eski çinko-kurşun bölgesi
- Padaeng, Mae Sot, Tak, Tayland (Bilinen bulunuş yeri): Mae Sot yakınındaki Padaeng yatağı
- Nerchinsk, Zabaykalsky, Rusya (Bilinen bulunuş yeri): Sibirya'dan iri kristaller
- Cave del Predil, Friuli-Venezia Giulia, İtalya (Bilinen bulunuş yeri)
- Leadville, Colorado, ABD (Bilinen bulunuş yeri)
- Aladağlar (Yahyalı yöresi), Kayseri (Bilinen bulunuş yeri): Aladağlar'daki çinko-kurşun yataklarının oksitli cevheri başlıca smitsonit ve hemimorfitten oluşur

## Belgeseller

- [Mineral Spotlight - Hemimorphite](https://www.youtube.com/watch?v=cjwGksg7FBg), MrLundScience (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Hemimorphite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/hemimorphite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Hemimorphite](https://en.wikipedia.org/wiki/Hemimorphite), Wikipedia
- [Hemimorphite](http://webmineral.com/data/Hemimorphite.shtml), Webmineral
- [Hemimorphite properties, color, uses, crystals, gemstones](https://geology.com/minerals/hemimorphite.shtml), Geology.com
- [Calamine (mineral)](https://en.wikipedia.org/wiki/Calamine_(mineral)), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913
- [Aladağlar'da Paleokarstlaşmaya Bağlı Zn-Pb Mineralizasyonu (Çevrim, Echle & Friedrich), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 29, 27–41](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/5142689b7e22f42_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu, 1986
- [Ojuela](https://en.wikipedia.org/wiki/Ojuela), Wikipedia
- [Kelmis](https://en.wikipedia.org/wiki/Kelmis), Wikipedia
- [Yahyalı](https://en.wikipedia.org/wiki/Yahyal%C4%B1), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hemimorfit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
