# Hackmanit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hackmanit/
- İngilizcesi: Hackmanite
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Tektosilikatlar
- Kimyasal formül: Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂
- Kristal sistemi: Kübik
- Sertlik (Mohs): 5,5–6
- Özgül ağırlık: 2,27–2,33 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,483–1,487
- Parlaklık: Camsı, Yağımsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: renksiz, kremsi beyaz, açık pembe, menekşe, morumsu pembe, grimsi ya da yeşilimsi beyaz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönlerinde zayıf (altı yönde)
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Işıkla renk değiştiren sodalit: morötesi ışıkta ya da güneşte pembeleşip menekşeye dönen, karanlıkta yeniden solan nadir bir koleksiyon taşı.

Hackmanit, sodalitin ışığa göre renk değiştiren çeşididir. Morötesi ışık ya da güneş ışığı aldığında rengi pembe, mor veya menekşeye koyulaşır; karanlıkta bekletilince bu renk yeniden solar. Bu özelliğe tenebresans denir. Renk değişimi defalarca tekrarlanabilir. Sıradan mavi sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşı sayılır.

## Nasıl oluşur?

Hackmanit, [sodalit](/tr/taslar/sodalit/) gibi silisçe fakir, sodyumca zengin magmatik kayaçlarda, özellikle nefelinli siyenitlerde oluşur. Bu kayaçlar, kuvars oluşturamayacak kadar az silis içeren magmaların yer altında yavaşça soğumasıyla meydana gelir. Hackmanit çoğu zaman renk değiştirmeyen sıradan sodalitle aynı kütle içinde büyür.

Renk değişiminin kristal yapısındaki eser miktarda kükürtle ilgili olduğu düşünülür: GIA araştırmacıları, Myanmar ve Afganistan'dan inceledikleri bütün örneklerde eser kükürt bulmuştur. Morötesi ışık yapıda geçici bir değişikliğe yol açar ve taş koyulaşır. Görünür ışık ya da ısı bu değişikliği geri alır ve taş solar.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon ve takı:** Saydam parçalar değerli taş gibi yontulur, opak parçalar kabaşon yapılır. Kırılgan olduğu için yüzük ve bilezikten çok kolye ucu ve broşta kullanılması önerilir.
- **Mineral koleksiyonları:** Morötesi lamba altında renk değiştiren ve parlayan örnekler, floresan mineral koleksiyonlarının sevilen parçalarındandır.
- **Bilim ve teknoloji:** Finlandiya'daki Turku Üniversitesi'nde laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit üzerinde çalışılıyor. Araştırmacılar onu güneşin morötesi ışınlarını ölçen göstergelerde, yeniden kullanılabilir röntgen görüntüleme levhalarında ve uzay istasyonları için radyasyon ölçerlerde kullanmayı deniyor.

## Rengi nasıl değişir?

Taşın ışığa verdiği tepki bulunduğu yere göre değişir. Grönland ve Kanada'daki Mont Saint-Hilaire'den yeni çıkarılan hackmanit soluk ya da koyu menekşedir, ama rengi ışıkta çabucak grimsi ya da yeşilimsi beyaza solar. Afganistan ve Myanmar'dan gelen hackmanit ise kremsi beyaz başlar ve güneş ışığında menekşe ya da pembe-kırmızıya döner; karanlıkta bekletilince bu renk yeniden solar. Kısa dalga morötesi ışık değişimi hızlandırır. Myanmar hackmanitinin rengi birkaç saniyede koyulaşıp günler içinde solarken Afgan örnekleri dakikalar içinde koyulaşıp çok daha çabuk solabilir.

## Nasıl tanınır?

- Asıl ayırt edici özelliği tenebresanstır: Morötesi lambanın altında birkaç saniye ya da dakika tutulduktan sonra rengi belirgin biçimde pembeye, mora ya da menekşeye koyulaşır ve lamba kapatıldıktan sonra da bir süre öyle kalır.
- Uzun dalga morötesi ışıkta parlak sarımsı turuncu renkte parlar (floresan); bazı örnekler lamba kapatıldıktan sonra da kısa bir süre soluk bir ışık yayar.
- Sertliği 5,5–6'dır, yani çelik bıçak onu zorlukla çizer. Gevrektir ve darbeye dayanıksızdır.
- Çoğu zaman renk değiştirmeyen sıradan sodalitle iç içe büyümüş, yarı saydam ya da opak kütleler hâlinde bulunur; saydam ve yontulabilir parçalar nadirdir.

## Sahteler ve taklitler

- Laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit de doğal taş gibi renk değiştirir. Bu malzeme bilimsel araştırmalar için üretilir; satılan bir taşın doğal olup olmadığından emin olmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Değerini ne belirler?

Hackmanit sıradan sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşıdır. Değerini en çok renk değişiminin ne kadar güçlü olduğu, saydamlık ve temizlik belirler: Yontulacak kadar saydam taşlar enderdir ve en çok bunlar aranır. Kapanımların azlığı, floresansın parlaklığı ve taşın büyüklüğü de önemlidir. Afganistan'dan gelen malzeme genellikle Myanmar'dakinden daha temizdir ve daha güçlü parlar; kırılgan olduğu için taşın çatlaksız olması da değeri etkiler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Hackmanit, sodalitten ayrı bir mineraldir. Doğrusu: Hackmanit ayrı bir mineral değil, sodalitin bir çeşididir. Onu sıradan sodalitten ayıran tek şey ışıkla renk değiştirmesidir; iki malzeme çoğu zaman aynı parçada iç içe bulunur.
- Yanlış: Hackmanitin renk değiştirmesi, morötesi ışıkta parlamasıyla aynı şeydir. Doğrusu: Floresan denen parlama yalnızca lamba açıkken görülür. Tenebresans ise taşın kendi renginin değişmesidir: Lamba kapatıldıktan sonra da taş koyulaşmış rengini bir süre korur ve ancak zamanla ya da ışıkta bekletilince solar.

## Bunu biliyor muydun?

- Hackmanit, 500 °C'nin üzerinde ısıtılırsa renk değiştirme yeteneğini kalıcı olarak yitirir ve “solmuş” rengiyle kalır.
- Grönland ve Mont Saint-Hilaire hackmanitleri yeni çıkarıldığında menekşedir ve ışıkta çabucak solar. Afganistan ve Myanmar hackmanitleri ise tersine, kremsi beyaz başlar ve güneşte menekşe ya da pembe-kırmızıya döner.
- Taş, Kola Yarımadası'nın kayaçlarını inceleyen Fin jeolog Victor Hackman'ın (1866–1941) adını taşır.

## Nerede bulunur?

- Kola Yarımadası, Murmansk Oblastı, Rusya (Tarihî kaynak): Adını aldığı Fin jeolog Victor Hackman 1890'larda yarımadanın nefelinli siyenitlerini incelemiştir; Turku Üniversitesi'ne göre hackmanit burada bulunmuştur.
- Ilímaussaq kompleksi, Narsaq, Grönland (Tarihî kaynak): Yeni çıkarıldığında soluk ya da koyu menekşe olan, ama rengi çabucak grimsi ya da yeşilimsi beyaza solan hackmanit.
- Mont Saint-Hilaire, Quebec, Kanada (Önemli yatak): Hackmanitiyle bilinen ünlü mineral yatağı; ilk saydam, değerli taş kalitesindeki hackmanit de Quebec'te bulunmuştur.
- Kokça vadisi, Bedahşan, Afganistan (Önemli yatak): Kremsi beyaz başlayıp ışıkta menekşe ya da pembeye dönen, çoğu zaman yontulacak kadar temiz hackmanit.
- Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar (Önemli yatak): Afgan malzemesine göre daha kapanımlı, daha zayıf floresanslı ve rengi daha yavaş solan hackmanit.

## Kaynaklar

- [Hackmanite/Sodalite from Myanmar and Afghanistan (D. Kondo & D. Beaton), Gems & Gemology 45(1)](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2009-hackmanite-sodalite-kondo), Gemological Institute of America (GIA), 2009
- [Hackmanite: The Sodalite That Responds to UV Light (B. Branstrator), Gem Focus](https://files.gemguide.com/pdf/2023GemFocus-OctHackmanite.pdf), Gemworld International (GemGuide), 2023
- [Sodalite](https://en.wikipedia.org/wiki/Sodalite), Wikipedia
- [Hackmanite (Gemology, 16.64)](https://geo.libretexts.org/Bookshelves/Geology/Gemology/16%3A_Gemstones/16.64%3A_Hackmanite), LibreTexts Geosciences
- [Hackmanite is a miracle material (University of Turku)](https://www.timeshighereducation.com/hub/p/hackmanite-miracle-material), Times Higher Education
- [Victor Hackman](https://fi.wikipedia.org/wiki/Victor_Hackman), Wikipedia (Suomi)
- [Kola Peninsula](https://en.wikipedia.org/wiki/Kola_Peninsula), Wikipedia
- [Badakhshan province](https://en.wikipedia.org/wiki/Badakhshan_province), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/hackmanit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0