# H kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/h-kondrit/
- İngilizcesi: H chondrite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 3,22–3,58 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah (erime kabuğu), gri (iç kısım), içinde parlak metal benekler
- Bileşim: Toplam demir ağırlıkça %25–31; bunun yarıdan fazlası metal hâlindedir. Başlıca mineraller bronzit (bir ortopiroksen) ve olivindir (fayalit oranı %16–20). %15–19 nikel-demir metal ve yaklaşık %5 troilit içerir.
- Doku: Kondrüllü taş meteorit. Çoğu ana gövdesinde belirgin biçimde ısınmıştır: %40'tan fazlası 5. petrolojik tiptedir, geri kalanların çoğu 4 ve 6. tiptedir; az değişmiş 3. tip yalnızca yaklaşık %2,5'tir.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

En sık rastlanan meteorit grubu: taş gibi görünüp metal taneleri yüzünden mıknatısı güçlü çeken, demirce zengin sıradan kondritler.

H kondritler, kataloglanan bütün meteoritlerin yaklaşık %40'ını, sıradan kondritlerin %46'sını oluşturan en yaygın meteorit grubudur. Adlarındaki “H”, İngilizce “high” (yüksek) sözcüğünden gelir ve öteki sıradan kondritlere göre daha çok demir içerdiklerini anlatır. Taş görünüşlü olmalarına karşın içlerindeki demirin yarısından fazlası metal hâlinde olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çekerler. Olası ana gövdeleri 6 Hebe asteroididir.

## Nasıl oluşur?

H kondritler, Güneş Sistemi'nin başında toz ve kondrüllerin bir araya gelmesiyle oluşan, ama hiç tamamen erimemiş bir asteroitten gelir. Bu asteroitte malzeme farklı derinliklerde farklı ölçüde ısındı; bu yüzden H kondritlerin çoğu 4, 5 ve 6. petrolojik tiptedir, yani belirgin biçimde ısınmış ve yeniden kristalleşmiştir. Yalnızca yaklaşık %2,5'i az değişmiş 3. tiptedir.

Bu ana gövdenin 6 Hebe asteroidi olduğu düşünülür. Hebe'den geçmişte kopmuş daha küçük asteroitler, çarpışmalarla parçalandıkça bu parçalar Dünya'ya ulaşır.

## Ne işe yarar?

- **Asteroitlerin iç yapısı:** Petrolojik tipler, ana asteroidin içinde sıcaklığın derinlikle nasıl değiştiğini anlamaya yarar.
- **Meteorit–asteroit bağlantısı:** Hebe ile tayf karşılaştırmaları ve IIE demir meteoritleriyle benzerlikleri, asteroit ailelerinin ilişkilerini incelemeye yardım eder.
- **Koleksiyon ve eğitim:** En yaygın meteorit grubu olduğundan müzelerde ve okul koleksiyonlarında en sık görülen meteoritlerdendir.

## Ünlü H kondritler

Weston (H4, 1807, Connecticut), Sylacauga (H4, 1954, Alabama), Gao-Guenie (H5, 1960, Burkina Faso) ve Peekskill (H6, 1992, New York) en tanınmış örneklerdir.

## Nasıl tanınır?

- Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi gridir ve içinde parlak metal benekler görülür.
- Mıknatısı güçlü biçimde çeker; aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.
- Kesik yüzde kondrüller seçilir, ama çoğu örnek ısındığı için kondrüller kısmen silikleşmiştir.

## Değerini ne belirler?

H kondritler en yaygın meteoritler olduğundan meteoritler arasında görece en kolay bulunanlardır. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun tazeliği, paslanma derecesi ve özellikle ünlü, gözlenmiş bir düşüşe ait olup olmadığı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Taş gibi görünen bir meteorit mıknatısı çekmez; çekiyorsa demir meteorittir. Doğrusu: H kondritler taş görünüşlüdür, ama ağırlıkça %15–19 nikel-demir metal içerdikleri için mıknatısı güçlü biçimde çekerler. Mıknatısı çekmesi tek başına bir taşın demir meteorit, hatta meteorit olduğunu göstermez.

## Merak edilenler

**H kondritler nereden gelir?**

En olası ana gövde S türü asteroit 6 Hebe'dir; 3 Juno ve 7 Iris daha düşük olasılıklı adaylardır. Meteoritlerin doğrudan Hebe'den değil, geçmişte ondan kopmuş küçük, Dünya'ya yakın asteroitlere yapılan çarpmalardan geldiği düşünülür.

## Bunu biliyor muydun?

- Eskiden baskın minerallerinden dolayı “bronzit kondritler” ya da “olivin-bronzit kondritler” diye anılırlardı; bu adlar artık kullanılmaz.
- H kondritlerin iz element bolluğu ve oksijen izotop oranları IIE grubu demir meteoritlerine çok benzer; ikisinin aynı ana gövdeden gelmesi olasıdır.
- 1807'de Connecticut'a düşen Weston meteoriti bir H4 kondrittir; düşüş geniş bir alanda görüldü ve dönemin gazetelerinde yer aldı.

## Nerede bulunur?

- Weston (bugün Easton), Connecticut, ABD (Tarihî kaynak): 14 Aralık 1807 sabahı düşen H4 kondrit; geniş bir alanda görüldü, üç patlama duyuldu ve parçalar en az altı yere düştü.
- Oak Grove, Sylacauga yakını, Alabama, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 1954'te bir evin çatısını delip Ann Hodges'a çarpan H4 kondrit.
- Peekskill, New York, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 1992'de 16 video kaydıyla belgelenen ve park hâlindeki bir otomobile çarpan H6 kondrit.
- Gao ve Guenie, Burkina Faso (Bilinen bulunuş yeri): 1960'ta düşen H5 kondrit; Afrika'da gözlenen en büyük meteorit yağmurlarından biri.

## Kaynaklar

- [H chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/H_chondrite), Wikipedia
- [Weston meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Weston_meteorite), Wikipedia
- [Peekskill meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Peekskill_meteorite), Wikipedia
- [Gao–Guenie meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Gao%E2%80%93Guenie_meteorite), Wikipedia
- [Sylacauga (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sylacauga_(meteorite)), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Enstatite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/enstatite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/h-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0