# Grovak

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/grovak/
- İngilizcesi: Greywacke
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,5–2,8 g/cm³
- Renkler: koyu gri, gri, yeşilimsi gri, kahverengimsi gri
- Bileşim: Kötü boylanmış, köşeli kuvars ve feldispat taneleri ile küçük kayaç parçalarından oluşur; bunları ince taneli, koyu bir kil hamuru sarar. Hamur, kayacın hacminin %15'inden fazlasını oluşturur.
- Doku: Dokusal olarak “olgunlaşmamış” kırıntılı doku: Taneler genellikle yuvarlaklaşmamış ve cilalanmamıştır, boyutları birbirinden çok farklıdır ve ince hamur içinde dağınık durur. Kayaç sert ve sıkıdır.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Deniz altı çığlarının getirdiği koyu, sert kumtaşı: Firavunların heykel ve paletlerinin, Alpler'in ve demiryolu balastının taşı.

Grovak, kötü boylanmış köşeli kum taneleri ile küçük kayaç parçalarının koyu, ince taneli bir kil hamurunun içinde gömülü durduğu sert bir kumtaşı türüdür. Adı Almancada “gri, topraksı kaya” anlamına gelen Grauwacke sözcüğünden gelir. Derin denizlerde, dik yamaçlardan çığ gibi inen çamurlu su akıntılarıyla (türbidit akıntıları) birikir. Eski Mısır'da heykel ve kap yapımında, bugün ise demiryolu balastı ve kaldırım taşı olarak kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Grovak, deniz altı çığlarının ve güçlü türbidit akıntılarının eseridir. Kıta sahanlığının kenarındaki ya da dağ eteğindeki çamurlu tortul, bir çığ gibi okyanus çukurlarına ve derin deniz tabanına doğru akar; hızla biriken bu karışıkta kum, çakıl ve kil birbirine karışır. Taneler uzağa taşınıp yuvarlanmadığı için köşeli kalır ve ince hamur arasında dağınık durur. Bu yüzden grovak dokusal olarak “olgunlaşmamış” bir kayaçtır.

Grovak yataklarına çoğunlukla derin deniz kökenli kara şeyller eşlik eder. Çok eski örnekler (Paleozoyik ve daha yaşlısı) gömülürken hafifçe başkalaşmış olabilir; Almanya'daki Harz Dağları'nda arduvazımsı grovaklar bunun örneğidir.

## Ne işe yarar?

- **Demiryolu balastı ve yol:** Almanya'da grovak kırması, demiryollarının alt yapı taşı olarak yaygın kullanılır; bölgede 20'den fazla ocak vardır.
- **Kaldırım ve duvar taşı:** Kaldırım taşı olarak ve baraj duvarı gibi su yapılarında duvar taşı olarak kullanılır.
- **Heykel ve kap:** Eski Mısır'da ve sonra Roma dünyasında, ince taneli ve sıkı yapısı ayrıntılı oymaya elverdiği için heykel ve kap yapımında kullanıldı. Koyu rengi bronza benzer.

## Türkiye'de grovak

İstanbul ve Trakya'yı kapsayan İstanbul Zonu'nda, Erken Karbonifer yaşlı Trakya Formasyonu 1.500 m'yi aşan kalınlıkta, türbiditik bir kumtaşı-şeyl ardalanmasıdır. Bu kumtaşları feldispatik ve litik grovak ile subgrovaklardır; tanelerin yaklaşık eşit oranda kuvars, feldispat ve kayaç parçası olduğu, kayaç parçalarının çoğunun ara bileşimli volkanik kayaçlardan geldiği saptanmıştır. Formasyon, İstanbul Paleozoyiği'nin en üst basamağını oluşturur.

## Nasıl tanınır?

- Koyu gri ya da yeşilimsi gridir; sert ve sıkıdır, taneler koyu bir hamur içinde “kirli” görünür.
- Taneler köşeli ve kötü boylanmıştır: Büyüklükleri birbirinden çok farklıdır, yuvarlak ve temiz kum taneleri yoktur.
- Çok serttir; çelik bıçak onu çizmez.
- Genellikle kalın katmanlıdır ve katmanlar arasında şeyl ya da çamurtaşı ince arakatmanları görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Arkoz da kirli görünebilir; ancak arkozu ayıran, en az yüzde 25 feldispat içermesidir, grovağı ayıran ise hacmin yüzde 15'inden fazlasını oluşturan koyu kil hamurudur.
- Kumtaşı gibi görünür, ama taneleri çok iyi seçilmiş, yuvarlak ve açık renkli olan olgun kumtaşlarından farklıdır; grovakta taneler köşeli ve hamur koyudur.

## Değerini ne belirler?

Grovak çoğunlukla ezilmiş taş olarak, demiryolu balastı, yol yapımı ve beton için kullanılan ucuz bir hammaddedir. Değerini sertliği ve darbeye dayanımı, çatlak ve ayrışma azlığı, ocağın demiryolu ya da şantiyeye uzaklığı belirler. Blok olarak kesilip kaldırım taşı ya da duvar taşı yapılacaksa katman düzgünlüğü ve blok boyutu da önem kazanır. Eski Mısır'ın heykel taşı olarak aranan türleri ise tarihî değer taşır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Grovak, adı gibi “gri taş” demektir; rengi gri olan her kumtaşı grovaktır. Doğrusu: Ad Almancada “gri” sözcüğünden gelir, ama grovak renkle değil bileşimle tanımlanır: Köşeli taneler ve hacmin yüzde 15'inden fazlasını oluşturan ince hamur gerekir. Gri bir kumtaşı temiz ve hamursuzsa grovak değildir.
- Yanlış: Eski Mısır'ın heykel ve paletleri arduvazdan yapılmıştır. Doğrusu: Narmer Paleti gibi eserlerin taşı çoğu zaman arduvaz ya da şist sanılmıştır, oysa Vadi Hammamat'ın grovağıdır: ince taneli, sert ve pul pul dökülmeyen bir kumtaşı türü.

## Bunu biliyor muydun?

- Mısır'ın ünlü Narmer Paleti (yaklaşık MÖ 31. yüzyıl, 63 cm yüksekliğinde), Vadi Hammamat ocağından çıkarılan koyu gri-yeşil grovaktan oyulmuştur; taş geçmişte sık sık arduvaz ya da şist diye yanlış tanımlanmıştır.
- Grauwacke sözcüğü, Almanya'daki Harz Dağları'nın madencilerinin dilinden gelir ve en az 1780'den beri kayıtlıdır.
- Doğal görünümü ve ince oyulabilen yapısı nedeniyle grovak, 1:1'den 1:600'e kadar ölçekli geleneksel sinema minyatürlerinin çekiminde de kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Harz Dağları, Aşağı Saksonya–Saksonya-Anhalt, Almanya (Tarihî kaynak): Grauwacke sözcüğü Harz yöresinin madenci dilinden gelir ve en az 1780'den beri belgelidir. Dağların yüzeydeki kayaçları çoğunlukla arduvazımsı grovaklar, killi şeyller ve granit sokulumlarıdır.
- Vadi Hammamat, Doğu Çölü, Mısır (Tarihî kaynak): Eski Mısır'ın “bekhen taşı” denen grovağı Predinastik dönemden Roma dönemine dek bu vadideki ocaktan çıkarılmıştır. Narmer Paleti (yaklaşık MÖ 31. yüzyıl), bu ocağın taşından oyulmuştur.
- Güney Alpler, Yeni Zelanda (Önemli yatak): Güney Alpler'in büyük bölümü grovaktır. Torlesse grovakı, Geç Karbonifer'den Orta Kretase'ye kadar (yaklaşık 320–130 milyon yıl önce) deniz altı çığlarının (türbidit akıntılarının) bıraktığı çökellerdir.
- Güney Yaylaları, İskoçya (Bilinen bulunuş yeri): Kayaçların çoğu hafif başkalaşmış iri taneli grovaktır. Yaklaşık 420 milyon yıl önce Iapetus Okyanusu'nda biriken Silüriyen çökelleri, Kaledoniyen dağ oluşumunda yükselmiştir.
- Göller Bölgesi, Cumbria, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Vikipedi, grovak yataklarının görüldüğü yerler arasında Britanya'daki Göller Bölgesi'ni de sayar.
- İstanbul Zonu (İstanbul ve çevresi) (Bilinen bulunuş yeri): Erken Karbonifer yaşlı Trakya Formasyonu, 1.500 m'yi aşan kalınlıkta türbiditik kumtaşı-şeyl ardalanmasıdır; kumtaşları feldispatik ve litik grovak ile subgrovaktır.

## Belgeseller

- [Rock du jour: (18) Graywacke with a graptolite](https://www.youtube.com/watch?v=P0B4Tk9o8hE), Callan Bentley (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Greywacke](https://en.wikipedia.org/wiki/Greywacke), Wikipedia
- [Grauwacke](https://de.wikipedia.org/wiki/Grauwacke), Wikipedia (Almanca)
- [Torlesse Composite Terrane](https://en.wikipedia.org/wiki/Torlesse_Terrane), Wikipedia
- [Southern Uplands](https://en.wikipedia.org/wiki/Southern_Uplands), Wikipedia
- [Harz](https://en.wikipedia.org/wiki/Harz), Wikipedia
- [Wadi Hammamat](https://en.wikipedia.org/wiki/Wadi_Hammamat), Wikipedia
- [Narmer Palette](https://en.wikipedia.org/wiki/Narmer_Palette), Wikipedia
- [Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191)](https://www.rocscience.com/help/rocfall/documentation/slope/materials/reference-tables), Rocscience, RocFall2 documentation
- [Constructing a missing provenance: Sandstone petrography and detrital zircon-rutile geochronology of the Carboniferous flysch of the Istanbul Zone, Pontides (N. Okay, T. Zack, A. I. Okay)](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/308acc8c96ae3e2_ek.pdf), Jeoloji Mühendisleri Odası (JMO), özet metni
- [Palaeozoic to Lower Tertiary stratigraphy of the Istanbul region (N. Özgül)](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/301041b4a6f1cc0_ek.pdf), Jeoloji Mühendisleri Odası (JMO), özet metni


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/grovak/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
