# Götit (limonit)

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/gotit/
- İngilizcesi: Goethite (limonite)
- Diğer adları: Limonit (karışık demir hidroksitler için kullanılan arazi terimi), Sarı aşı boyası (okr), Bataklık demiri
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: α-FeO(OH)
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 5–5,5
- Özgül ağırlık: 3,3–4,3 g/cm³
- Parlaklık: Elmassı, Metalik, İpeksi, Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyahımsı kahverengi, sarımsı kahverengi, kırmızımsı kahverengi, sarı (toprağımsı kütlelerde)
- Çizgi rengi: Kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı (okr sarısı) arası
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel
- Kırılma: Düzensiz
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Pasın, sarı aşı boyasının ve kahverengi toprakların rengini veren demir minerali; adını bir şairden alır.

Götit, demir, oksijen ve hidrojenden oluşan kahverengi ya da sarımsı bir mineraldir. Demir içeren mineraller havayla ve suyla temas edip ayrıştığında oluşur; yani bir bakıma doğanın pasıdır. Doğada çoğunlukla başka demir hidroksitlerle karışık, toprağımsı kütleler hâlinde bulunur ve bu karışıma limonit denir.

## Nasıl oluşur?

Götit, yeryüzünde en yaygın demir minerallerinden biridir. Pirit, siderit ve manyetit gibi demirli mineraller yüzeye yakın yerlerde oksijenli suyla temas edince ayrışır ve geride götit kalır. Bu yüzden maden yataklarının üst kesimlerinde, ayrışmış kayaçlarda ve topraklarda boldur. Bataklıklarda ve göl diplerinde de çökelebilir; bu tür yataklara **bataklık demiri** denir. Paslanmış demirin üzerindeki kahverengi katmanda da götit bulunur.

## Ne işe yarar?

- **Pigment:** Sarı ve kahverengi aşı boyalarının (okr) rengi büyük ölçüde götitten gelir. Bu boyalar tarih öncesi mağara resimlerinden günümüz boyalarına kadar kullanılmıştır.
- **Demir cevheri:** Götitçe zengin yataklar geçmişte önemli demir kaynaklarıydı; Kuzey Avrupa'da bataklık demiri yüzyıllar boyunca işlenmiştir.

## Türkiye'de

Sivas'ın Divriği ilçesindeki demir yataklarından B-kafa, **limonitleşmiş** bir cevher kütlesi olarak tanımlanır: Buradaki manyetit ve hematitin bir kısmı zamanla götite dönüşmüştür. Türkiye'nin pek çok yöresinde toprakların ve kayaçların sarımsı-kahverengi rengi de götitten kaynaklanır.

Ankara'nın Polatlı ilçesindeki antik Frig başkenti Gordion'da, **Midas Tümülüsü**'nde (yaklaşık MÖ 740) bulunan altın sarısı kumaş kalıntılarının renginin götitten, yani sarı aşı boyasından geldiği belirlenmiştir. Bazı araştırmacılar, böyle altın renkli kumaşların Kral Midas'ın “altın dokunuşu” efsanesine ilham vermiş olabileceğini öne sürer.

## Nasıl tanınır?

- Sırsız porselen üzerinde kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı arası bir çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızıdır.
- Sık sık üzüm salkımına benzeyen yumru yumru kütleler oluşturur; kırıldığında içi ışınsal lifli, yüzeyi kadifemsi parlak olabilir.
- Toprağımsı türleri (limonit) parmağı sarıya ya da kahverengiye boyar.
- Mıknatısa tepki vermez ya da çok zayıf tepki verir.

## Sahteler ve taklitler

- “Limonit” ayrı bir mineral değildir: Çoğunlukla götitten oluşan, kil ve başka demir hidroksitlerle karışık malzemeyi anlatan bir arazi terimidir. Etiketlerde bu ayrım her zaman yapılmaz.
- Koyu renkli, metalik parlaklıktaki götit kolaylıkla hematitle karıştırılır; en güvenilir ayırt etme yolu çizgi rengidir.

## Değerini ne belirler?

Götit genellikle düşük değerli bir mineraldir. Demir cevheri olarak değeri demir oranına (tenör), yatağın büyüklüğüne ve işletme maliyetine bağlıdır; götit demirin yanında hidroksil de içerdiği için götitçe zengin cevherlerin demir oranı, hematit ve manyetit cevherlerinden genellikle daha düşüktür. Pigment olarak rengin saflığı ve tanelerin inceliği önemlidir. Koleksiyonda ise kadifemsi parlak yüzeyli yumru kütleler, ışınsal kristal demetleri ve kuvars içindeki ince götit iğneleri gibi güzel örnekler aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Siyah ve metal gibi parlayan bir demir minerali ya hematittir ya da manyetittir. Doğrusu: Götit de siyahımsı kahverengi ve metalik parlaklıkta olabilir. Sırsız porselene sürtüldüğünde hematit kırmızı, manyetit siyah, götit ise kahverengimsi sarı bir çizgi bırakır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adını, mineral toplamaya da meraklı olan Alman şair ve düşünür Johann Wolfgang von Goethe'den alır.
- Sarı aşı boyası ısıtıldığında kırmızıya döner: Isı, götiti hematite dönüştürür. Ressamların “yakılmış” toprak boyaları bu yolla elde edilir.

## Nerede bulunur?

- Siegerland, Kuzey Ren-Vestfalya, Almanya (Tarihî kaynak): Eski demir madenciliği bölgesi; iyi gelişmiş götit kristalleri
- Lostwithiel, Cornwall, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Restormel madeninin olağanüstü götit kristalleri
- Marquette, Michigan, ABD (Superior Gölü demir bölgesi) (Tarihî kaynak): Götitin demir cevheri olarak işletildiği tarihî madenler
- Moa Körfezi, Holguín, Küba (Bilinen bulunuş yeri): Nikelli lateritlerin götitçe zengin “limonit” zonu; götit burada nikel ve kobaltı taşıyan başlıca mineraldir
- Pannawonica (Robe Vadisi), Pilbara, Batı Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Pisolit adı verilen küresel taneli demir cevheri çıkarılır; bu cevher ağırlıklı olarak götit içerir
- Divriği, Sivas (Bilinen bulunuş yeri): B-kafa yatağında limonitleşme (götitçe zengin ayrışma ürünleri)

## Belgeseller

- [Mineral Spotlight - Goethite](https://www.youtube.com/watch?v=HJRKQC7Xk48), MrLundScience (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Goethite](https://en.wikipedia.org/wiki/Goethite), Wikipedia
- [Pannawonica, Western Australia](https://en.wikipedia.org/wiki/Pannawonica,_Western_Australia), Wikipedia
- [Reactive transport model of the formation of oxide-type Ni-laterite profiles (Punta Gorda, Moa Bay, Cuba)](https://diposit.ub.edu/items/da91be5d-3eea-41f6-b65c-c2527b61aea0/full), Universitat de Barcelona, 2017
- [Handbook of Mineralogy: Goethite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/goethite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Geochronology and stable isotope signature of alteration related to hydrothermal magnetite ores in Central Anatolia, Turkey](https://doi.org/10.1007/s00126-007-0160-4), Mineralium Deposita 43, 111–124 (Marschik, Spikings & Kuşcu), 2008
- [Mineralogical, geochemical and isotopic investigation of the Akdag (Divrigi-Sivas) iron deposit, Turkey](https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU2015/EGU2015-2266.pdf), EGU General Assembly 2015, Geophysical Research Abstracts 17 (Varol & Ünlü), 2015
- [Ancient Chromophores and Auxiliaries: Phrygian Colorants from Tumulus MM at Gordion, Turkey, ca 740 BCE (Ballard, Newsome, Simpson & Burke)](https://doi.org/10.3390/heritage6020118), Heritage 6 (2), 2220–2246, 2023
- [Goethite](https://en.wikipedia.org/wiki/Goethite), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/gotit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
