# Giallo antico

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/giallo-antico/
- İngilizcesi: Giallo antico
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2,7–2,8 g/cm³
- Renkler: koyu sarı, altın sarısı, açık sarı, beyazımsı, pembe, kırmızımsı ve kahverengi damarlı
- Bileşim: İnce taneli kireçtaşı (kalsiyum karbonat); tortullaşma sonrasında (diyajenez) büyük ölçüde yeniden kristalleşmiştir. İnce demirli damarlar ve siyah manganez oksit dendritleri (dal biçimli lekeler) içerir.
- Doku: Sıkı, ince taneli ve kristalli; tek renkli, düzgün türlerin yanında köşeli parçaların beyaz kalsitle çimentolandığı breşik türleri de vardır.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Roma'nın en değerli sarı taşı: Numidya kralları için bulunan, imparatorların döşemelerini altın renginde parlatan Tunus mermeri.

Giallo antico (İtalyanca “eski sarı”), Romalıların “marmor numidicum” (Numidya mermeri) dediği, koyu sarıdan beyaza kadar değişen tonlarda, kırmızımsı ve kahverengi damarlı bir süs taşıdır. Bugünkü Tunus'ta, antik Simitthus kenti yakınındaki Chemtou ocaklarından çıkarılmıştır. Roma İmparatorluğu'nun en değerli mermerlerinden biri sayılır; bilimsel açıdan ise mermer değil, sıkılaşıp yeniden kristalleşmiş bir kireçtaşıdır.

## Nasıl oluşur?

Giallo antico bir **kireçtaşıdır**. Kalsiyum karbonattan oluşan ince taneli tortullar birikmiş, sonra üstleri örtülüp gömülerek sıkılaşmıştır. Bu süreçte, yani **diyajenezde**, taneler büyük ölçüde yeniden kristalleşmiş ve taş, cilalandığında mermer gibi parlayan sıkı ve kristalli bir yapı kazanmıştır. Yine de içinde, ilk tortulun küçük yuvarlak tanelerinin (peloidler) izleri seçilebilir.

Taş sonradan yer yer kırılmış; köşeli parçalar beyaz, iri kristalli kalsitle yeniden çimentolanmıştır. Bu yüzden düzgün tek renkli türlerin yanında breşik türler de görülür. İnce demirli damarlar ve siyah manganez oksit dendritleri rengi ve deseni zenginleştirir.

## Ne işe yarar?

- **Numidya ve Roma mimarisi:** Taşı ilk kullananlar MÖ 2. yüzyılda Numidya krallarıydı. Roma'da İmparator Augustus, Palatinus Tepesi'ndeki evinde ve Augustus Forumu'nda bolca kullandı. Trajan Forumu'nun döşemelerinde pavonazzetto ile birlikte yer alır.
- **Renkli taş döşemeler:** Farklı renkli taşların kesilip desen oluşturacak biçimde yan yana dizildiği döşemelerde (opus sectile) giallo antico'nun sarısı öne çıkar; Tivoli'deki Hadrianus Villası ve Palatinus'taki saray kalıntıları bunun örnekleridir.
- **Ekonomi tarihi:** Taş, İmparator Diocletianus'un 4. yüzyıl başındaki Fiyat Fermanı'nda yüksek bir değerle anılır; bu, o dönemde bile ne kadar aranan bir taş olduğunu gösterir.
- **Bugün:** Antik ocaklar tükendiği için giallo antico, eski yapılardan çıkan parçalar ve koleksiyon örnekleri olarak bilinir; Chemtou'daki ocaklar ve müze ziyaret edilebilir.

## Nerede bulunur?

Giallo antico, Tunus'un kuzeybatısındaki Jendouba ilinde, antik **Simitthus** kenti yanındaki **Chemtou** mermer tepesinden çıkarılmıştır. Burada ocakların yanında 3.000 metrekareyi aşan bir taş işleme atölyesi ve suyu 30 km'den fazla uzaktan getiren bir su sistemi vardı. Kazılarda bulunan buluntular, Numidya krallarının anıtlarına ait süsleme parçalarıyla birlikte bugün Chemtou Müzesi'nde sergilenir.

Oxford Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi'ndeki ünlü Corsi taş koleksiyonunda Chemtou'dan gelen on üç giallo antico örneği bulunur. Bu örnekler, aynı ocaktan çıkan taşın renginin ve dokusunun ne kadar değişebildiğini çok iyi gösterir: kimi koyu sarı ve düzgün, kimi açık renkli ve damarlı, kimi de breşiktir. Koleksiyonun uzmanlarına göre giallo antico sarı mermerlerin en incesidir; yalnızca en iyi Siena mermeri onunla boy ölçüşebilir.

## Nasıl tanınır?

- Rengi koyu sarıdan altın sarısına, açık sarıdan neredeyse beyaza kadar değişir; üzerinde koyu sarı, kırmızımsı ya da kahverengi damarlar bulunur.
- Bazı türlerinde farklı boy ve tonlarda köşeli parçalar beyaz kalsitle birbirine bağlanmıştır (breşik görünüm); parçaların arasındaki hamur kırmızı ya da kahverengidir.
- Yakından bakıldığında ince, siyah, dal biçimli manganez oksit lekeleri (dendritler) görülebilir.
- Kalsiyum karbonattan oluştuğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla kolayca çizilir.

## Sahteler ve taklitler

- İtalya'daki Siena sarı mermerinin en iyi türleri giallo antico'ya çok benzer. Breşik türlerde ayırt edici bir ipucu vardır: giallo antico'da parçaları bağlayan hamur kırmızı ya da kahverengi, Siena mermerinde ise mordur.
- 3. yüzyılda Chemtou ocakları tükenmeye yüzünü tutunca Roma'da giallo antico'nun yerini daha düşük kaliteli sarı breşler aldı; antik yapılardaki her sarı taş giallo antico değildir.

## Değerini ne belirler?

Antik Çağ'da tek renkli ve düzgün türler, breşik türlerden daha değerliydi; özellikle “altın” tonlu ve nadir pembe türleri aranırdı. Bugün değerini rengin canlılığı ve eşitliği, damarların görünümü, parçanın boyutu ve sağlamlığı belirler. Antik ocaklar çoktan tükendiği için giallo antico çoğunlukla eski yapılardan ve koleksiyonlardan gelen parçalar olarak bilinir; tarihî ünü ilginin asıl kaynağıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Giallo antico gerçek bir mermerdir. Doğrusu: Roma'dan bu yana “mermer” denmesine karşın giallo antico, ısı ve basınçla başkalaşmış bir kayaç değildir. Tortullaştıktan sonra sıkılaşıp yeniden kristalleşmiş (diyajenez geçirmiş) ince taneli bir kireçtaşıdır.
- Yanlış: Antik yapılarda görülen sarı mermerlerin hepsi giallo antico'dur. Doğrusu: Siena'nın sarı mermeri giallo antico'ya çok benzer ve 3. yüzyıldan sonra Roma'da onun yerine daha düşük kaliteli sarı breşler kullanılmıştır. Ayırt etmek için hamurun rengine ve dokuya bakılır.

## Bunu biliyor muydun?

- Yaşlı Plinius'a göre giallo antico'yu Roma'ya ilk getiren, MÖ 78'de evinin eşiklerinde kullanan Lepidus'tur.
- Taşın değeri, Numidya kralı Mikipsa'nın MÖ 2. yüzyılın sonunda Chemtou'da yaptırdığı anıtsal bir tapınak sırasında fark edildi.
- Chemtou'da ocak işçileri için 40.000 metrekareyi aşan, yüksek duvarlarla çevrili bir kamp vardı; işçiler arasında mahkûmlar ve zulme uğrayan Hristiyanlar da bulunuyordu.

## Nerede bulunur?

- Chemtou (antik Simitthus), Jendouba, Tunus (Tip lokalite): Giallo antico'nun çıkarıldığı antik mermer tepesi ve ocakları; MÖ 2. yüzyılın sonunda Numidya krallarınca keşfedilmiş, Roma döneminde yoğun biçimde işletilmiştir. Bugün arkeolojik alan ve müzedir.

## Kaynaklar

- [Giallo antico](https://en.wikipedia.org/wiki/Giallo_antico), Wikipedia
- [Chemtou](https://en.wikipedia.org/wiki/Chemtou), Wikipedia
- [Corsi Collection of Decorative Stones, no. 24: Giallo antico](https://www.oum.ox.ac.uk/corsi/stones/view/24), Oxford University Museum of Natural History
- [Density of Solids](https://www.engineeringtoolbox.com/density-solids-d_1265.html), The Engineering ToolBox
- [Limestone](https://geology.com/rocks/limestone.shtml), Geology.com


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/giallo-antico/ · Lisans: CC BY-SA 4.0