# Galen

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/galen/
- İngilizcesi: Galena
- Diğer adları: Galenit
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: PbS
- Kristal sistemi: Kübik
- Sertlik (Mohs): 2,5–2,8
- Özgül ağırlık: 7,57–7,58 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: kurşun grisi, gümüşümsü gri, eskiyince donuk koyu gri
- Çizgi rengi: Kurşun grisi
- Dilinim: {001} yönünde mükemmel (üç yönde, birbirine dik; küp küp kırılır)
- Kırılma: Yarı konkoidal
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.

Galen, kurşun ve kükürtten oluşan, metal gibi parlayan gri bir mineraldir. Kurşunun en önemli cevheridir ve çoğu zaman içinde bir miktar gümüş de bulunur; bu yüzden tarih boyunca gümüş kaynağı olarak da işletilmiştir. Kırıldığında küçük küplere ayrılır ve boyutuna göre çok ağırdır.

## Nasıl oluşur?

Galen çoğunlukla sıcak, metal yüklü suların kayaç çatlaklarında dolaşıp soğumasıyla oluşan **hidrotermal damarlarda** bulunur. Kireçtaşı ve dolomit gibi karbonat kayaçların içindeki boşluklarda oluşan büyük kurşun-çinko yatakları da önemli kaynaklardır; ABD'nin Missouri eyaletindeki yataklar bu türdendir. Galen çoğu zaman çinko minerali **sfalerit** ile birlikte bulunur; yanlarında pirit, kalkopirit, kalsit ve barit de görülebilir.

## Ne işe yarar?

Kurşunun bugün en önemli kullanım alanı **akülerdir**. Ağır ve yoğun olduğu için radyasyondan korunma amaçlı kalkanlarda da kullanılır. Galen işlenirken içindeki gümüş de önemli bir yan ürün olarak kazanılır. Zehirli etkileri anlaşıldıkça kurşun; boyalardan, benzinden ve su borularından büyük ölçüde çıkarılmıştır.

## Türkiye'de

Anadolu'da kurşun ve gümüş madenciliği çok eski dönemlere uzanır. Bolkardağ (Niğde), Gümüşhane ve Balya gibi yerlerde eski çağlardan kalma cüruf yığınları bulunmuştur. Türkiye'de ilk kurşun madeni üretimi Balıkesir'deki **Balya**-Karaaydın madeninde gerçekleştirilmiştir. Bölgede 2009'da açılan Balya madeni, Türkiye'nin en derin kurşun-çinko madenidir. Elazığ'daki **Keban** ise geçmişte işletilmiş gümüşlü kurşun yataklarından biridir.

## Nasıl tanınır?

- Kırıldığında birbirine dik üç yönde ayrılır; parçaları küçük küplere ve basamaklı yüzeylere benzer.
- Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7,6): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının neredeyse üç katı gelir.
- Yumuşaktır (sertlik 2,5–2,75): bıçakla kolayca çizilir. Çizgi rengi kurşun grisidir.
- Taze yüzeyi parlak gümüşümsü gridir; zamanla donuklaşır ve koyulaşır.

## Sahteler ve taklitler

- Koleksiyonda sık görülen düzgün galen “küpleri”, çoğu zaman gerçek kristal yüzeyleri değil, dilinim boyunca kırılmış parçalardır. Doğaldırlar ama kristal olarak satılmamalıdırlar.
- Bazı geleneksel “sürme” (kohl) ürünleri hâlâ öğütülmüş galen gibi kurşunlu maddeler içerebilir. Kurşun içeren göz kozmetikleri kurşun zehirlenmesine yol açabilir; içeriği belirsiz ürünler kullanılmamalıdır.

## Değerini ne belirler?

Galen cevher olarak değerlendirilir: değerini cevherdeki kurşun oranı (tenör), birlikte bulunan gümüşün ve çinkonun miktarı, yatağın büyüklüğü, işletme ve zenginleştirme maliyeti ile kurşuna ve gümüşe olan piyasa talebi belirler. Gümüşçe zengin galen, tarih boyunca çoğu zaman kurşundan çok gümüşü için işletilmiştir. Koleksiyonda ise iri, keskin köşeli, parlak ve hasarsız küp ya da sekizyüzlü kristaller ile ünlü bulunuş yerlerinden gelen örnekler aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Gümüş gibi parlayan galen aslında gümüştür. Doğrusu: Galen kurşun sülfürdür; içinde az miktarda gümüş bulunabilir ve bu gümüş ergitme sırasında ayrılarak kazanılır, ama parlaklığı kendi metalik yapısından gelir. Gümüşten farklı olarak kırılgandır ve çekiçle vurulunca küp küp dağılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Eski Mısır'da galenden yapılan siyah sürmenin (kohl) gözleri hastalıklardan ve güneşin keskin ışığından koruduğuna inanılırdı.
- Yemen gibi bazı bölgelerde annelerin yeni doğan bebeklerin gözüne sürme çektiği, bunun gözleri güçlendirdiğine ve bebeği nazardan koruduğuna inanıldığı bildirilir.
- Türkiye'de nazara, büyüye ve kötülüğe karşı kurşun döktürme geleneği yaşar: eritilen kurşun suya dökülür, oluşan şekle bakılarak nazar “okunur”. Kurşun, galenden elde edilen metaldir.

Bilim ne diyor?: Kurşun eritmek, özellikle kapalı bir odada, zehirli kurşun ve antimon buharı yayar; Ankara Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada yıllardır kurşun döken kadınların kanında antimon düzeyi yüksek bulunmuştur. Galen kurşun sülfürdür ve kurşunlu sürmelerin çocuklarda kandaki kurşun düzeyini yükselttiği, kurşun zehirlenmesine yol açtığı belgelenmiştir; bu yüzden galen ya da içeriği belirsiz sürmeler göze, özellikle de bebeklere sürülmemelidir. Galen suya konup bu su içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı ve tozu solunmamalıdır.

## Güvenlik

Galen kurşun içerir ve kurşun, vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilen zehirli bir metaldir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Galen örneklerine dokunduktan sonra eller mutlaka yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalı; galen kesinlikle ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalıdır. Isıtıldığında zehirli kurşun buharı ve kükürt dioksit açığa çıkar.

## Bunu biliyor muydun?

- Eski Mısır'da göz kenarlarına sürülen siyah sürme (kohl) büyük ölçüde öğütülmüş galenden yapılıyordu.
- 20. yüzyılın başlarında ilk radyo alıcılarının bazılarında, sinyali algılamak için bir galen kristali ve ona dokunan ince bir tel kullanılırdı (“kristal radyo”).

## Nerede bulunur?

- Viburnum Trend, Missouri, ABD (Önemli yatak): Karbonat kayaçlar içinde büyük kurşun yatakları; parlak kristaller
- Broken Hill, Yeni Güney Galler, Avustralya (Önemli yatak): Dünyanın en büyük kurşun-çinko-gümüş yataklarından
- Lavrion (Laurion), Attika, Yunanistan (Tarihî kaynak): Antik Atina’nın gümüşlü kurşun madenleri
- Freiberg, Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Orta Çağ'dan beri işletilen gümüşlü kurşun madenleri
- Mount Isa, Queensland, Avustralya (Önemli yatak): Dünyanın en büyük kurşun-çinko-gümüş madenlerinden biri
- Sullivan Madeni, Kimberley, Britanya Kolumbiyası, Kanada (Önemli yatak): Yaklaşık yüzyıl boyunca kurşun, çinko ve gümüş çıkarılan, 2001'de kapanan dev maden
- Coeur d'Alene (Silver Valley), Idaho, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Gümüşlü kurşun yataklarıyla ünlü Gümüş Vadisi madencilik bölgesi
- Příbram, Orta Bohemya, Çekya (Tarihî kaynak): Yüzyıllarca işletilen gümüşlü kurşun cevheri ve mineral örnekleriyle ünlü bölge
- Balya, Balıkesir (Bilinen bulunuş yeri): Türkiye’de ilk kurşun üretimi Balya-Karaaydın’da yapıldı; bugün Türkiye’nin en derin kurşun-çinko madeni
- Keban, Elazığ (Tarihî kaynak): Geçmişte işletilmiş gümüşlü kurşun yatağı

## Belgeseller

- [PESA Presents - Galena, the ancient ore of lead](https://www.youtube.com/watch?v=Cc3D2kF339I), Pennsylvania Earth Sciences Association (PESA) (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Galena](https://en.wikipedia.org/wiki/Galena), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Lead](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-lead.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Molybdomancy](https://en.wikipedia.org/wiki/Molybdomancy), Wikipedia
- [Kurşun döktürmenin inanılmaz zararı](https://www.milliyet.com.tr/pembenar/kursun-dokturmenin-inanilmaz-zarari-2246949), Milliyet
- [Handbook of Mineralogy: Galena](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/galena.pdf), Mineralogical Society of America
- [Dünyada ve Türkiye’de Kurşun](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/DUNYADA-VE-TURKIYEDE-KURSUN.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2023
- [Lead poisoning (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/lead-poisoning-and-health), World Health Organization
- [Kohl (cosmetics)](https://en.wikipedia.org/wiki/Kohl_(cosmetics)), Wikipedia
- [Kohl, Kajal, Al-Kahal, Surma, Tiro, Tozali, or Kwalli: By Any Name, Beware of Lead Poisoning](https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetic-products/kohl-kajal-al-kahal-surma-tiro-tozali-or-kwalli-any-name-beware-lead-poisoning), U.S. Food and Drug Administration


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/galen/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
