# Fosilli kireçtaşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/fosilli-kirectasi/
- İngilizcesi: Fossiliferous limestone
- Diğer adları: küfeki taşı, Bakırköy taşı, kabuklu kireçtaşı
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 3–4
- Özgül ağırlık: 2,3–2,7 g/cm³
- Renkler: açık bej, beyaz, krem, gri, pembemsi gri
- Bileşim: Kalsiyum karbonat (kalsit): içinde gözle ya da mikroskopla görülebilen bol fosil bulunan kireçtaşı. Sık görülen fosiller deniz zambağı sapları, brakiyopodlar, salyangozlar ve başka sert kabuklu yumuşakçalardır. Folk sınıflamasında “biyosparit” denir.
- Doku: Kabuk ve iskelet parçalarının ince bir kireç çamuru ya da kalsit çimentoyla bağlandığı, çoğu zaman gözenekli bir doku. Küfeki taşı ince taneli, gözenekli ve açık bej-beyazdır.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı

İçinde milyonlarca yıllık deniz canlılarının kabukları görülen kireçtaşı; İstanbul'un tarihî yapılarını taşıyan küfeki taşı da bunlardan biridir.

Fosilli kireçtaşı, içinde gözle ya da mikroskopla fark edilecek kadar çok fosil ya da fosil izi bulunan kireçtaşıdır. Fosiller çoğu zaman deniz zambağı sapları, brakiyopodlar, salyangozlar ve başka sert kabuklu yumuşakçalardır; tek bir fosil türü baskınsa “krinoidli” ya da “mercanlı kireçtaşı” gibi adlar kullanılır. Türkiye'de en bilinen örneği, İstanbul'un Bakırköy formasyonundan çıkarılan ve Roma, Bizans ve Osmanlı yapılarında kullanılan küfeki taşıdır.

## Nasıl oluşur?

Fosilli kireçtaşı, sığ ve ılık denizlerde yaşayan canlıların kalsiyum karbonattan yapılmış kabuk ve iskeletlerinin deniz tabanında birikmesiyle oluşur. Kabuk parçaları ince kireç çamuruyla örtülür, zamanla sıkışır ve kalsitle çimentolanarak taşa dönüşür. Mikroskobik fosiller de taşın içinde kalabilir; silisli diyatom kabukları ise zamanla opal ve çörte dönüşebilir.

Fosiller, taşın hangi ortamda ve ne zaman biriktiğini gösterir. Belli bir dönemde yaşamış rehber (indeks) fosiller, kayaç katmanlarının yaşını belirlemeye yarar.

## Ne işe yarar?

- **Yapı taşı:** Indiana kireçtaşı ABD'de 50 eyalet meclis binasının 35'inde, Empire State Binası'nda ve Pentagon'da kullanıldı. İstanbul'da küfeki taşı surlarda, camilerde ve hamamlarda kullanıldı.
- **Cephe ve döşeme:** Cilalanıp levha ya da karo hâline getirildiğinde fosilleri görünen taş, cephe ve döşeme kaplaması olarak kullanılır.
- **Süs ve takı:** Süs taşı olarak oyulur ve takı yapımında da kullanılır.
- **Bilim:** Fosiller, geçmişteki denizleri, iklimleri ve yaşamı anlamak için incelenir.

## Nerede bulunur?

Fosilli kireçtaşı dünyanın pek çok yerinde bulunur. İngiltere'de Dudley'deki Wren's Nest, Silür yaşlı mercan resifi fosilleriyle ünlüdür. ABD'de Indiana'daki Falls of the Ohio'da Devoniyen yaşlı fosil yatakları açığa çıkar; Bedford çevresinde Indiana kireçtaşı, Doğu Tennessee'de ise “Tennessee mermeri” çıkarılır.

## Türkiye'de

Türkiye'nin en ünlü fosilli kireçtaşı **küfeki taşıdır** (Bakırköy taşı). Geç Miyosen'de (Sarmasiyen), Paratetis denizinin bir kolunda biriken, bol midye ve kabuk fosilli bir kireçtaşıdır ve İstanbul'un Avrupa yakasında, Davutpaşa ile Küçükçekmece arasındaki Bakırköy formasyonunda yaygındır. Açık bej-beyaz, ince taneli ve gözeneklidir.

Bakırköy, Zeytinburnu, Sefaköy, Yeşilköy ve Haznedar çevresindeki ocaklar yüzyıllarca İstanbul'un anıtsal yapılarına taş verdi. Bu ocaklar kentin büyümesiyle kapandı. Bugün küfeki taşı Çatalca'da, Edirne'nin Süloğlu ilçesinde ve Kırklareli'nin Pınarhisar ilçesinde çıkarılır. 2026'da Süloğlu'ndan getirilen taş, Ayasofya'nın II. Bayezid Minaresi'nin onarımında ilk kez kullanıldı.

## Nasıl tanınır?

- Yüzeyinde kabuk, deniz zambağı sapı, mercan ya da salyangoz biçimleri seçilir; bazıları yalnızca büyüteçle görülür.
- Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.
- Çoğu zaman açık bej, krem ya da gridir; kabuk parçaları arasında küçük boşluklar bulunabilir.

## Değerini ne belirler?

Bir yapı taşı olarak değerini işlenebilirliği, dayanıklılığı, rengin ve dokunun eşitliği ve büyük blok çıkarılabilmesi belirler. Cilalandığında fosilleri görünen türler cephe kaplaması, döşeme ve süs taşı olarak daha değerlidir. Küfeki taşı için ayrıca tarihî yapıların onarımında özgün malzemeye uyması önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Cilalanmış, fosilli bir taş “mermer” diye satılıyorsa mermerdir. Doğrusu: Taş ticaretinde cilalanan her taşa “mermer” denebilir. Örneğin “Tennessee mermeri” gerçekte başkalaşım geçirmemiş, fosilli bir kireçtaşıdır. Gerçek mermer ise kireçtaşının ısı ve basınçla yeniden kristalleşmesiyle oluşan bir başkalaşım kayacıdır.

## Merak edilenler

**Küfeki taşı neden İstanbul'da bu kadar çok kullanıldı?**

Küfeki taşı kentin hemen batısındaki Bakırköy, Zeytinburnu ve Küçükçekmece çevresinden çıkarılıyordu. Ocaktan çıktığında yumuşak olduğu için kolay kesilip biçimlendiriliyor, havayla temas ettikçe sertleşip dayanıklılık kazanıyordu. Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde surlarda, camilerde, hamamlarda ve kervansaraylarda kullanıldı; Mimar Sinan'ın yapılarında da sık görülür.

## Bunu biliyor muydun?

- Küfeki taşı ocaktan çıktığında yumuşaktır ve kolay biçimlendirilir; havayla temas ettikçe sertleşir. Bu yüzden yüzyıllarca dayanabilen yapılarda kullanılmıştır.
- Dudley'deki Wren's Nest'te 700'den fazla fosil türü bulunmuştur. Buradaki trilobit Calymene blumenbachii, “Dudley böceği” diye tanınır.
- ABD'de “Tennessee mermeri” diye satılan pembemsi gri taş aslında fosilli bir kireçtaşıdır; Washington'daki Ulusal Sanat Galerisi'nde kullanılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Bakırköy ve Küçükçekmece, İstanbul (Önemli yatak): Küfeki taşının asıl yatağı: Davutpaşa ile Küçükçekmece arasındaki Bakırköy formasyonu (Geç Miyosen). Bakırköy, Zeytinburnu, Sefaköy, Yeşilköy ve Haznedar çevresindeki ocaklar İstanbul'un tarihî yapılarına taş verdi; yoğun yapılaşma yüzünden bugün kapalıdır.
- Süloğlu, Edirne (Bilinen bulunuş yeri): Bugün küfeki taşı çıkarılan ocaklar; 2026'da Ayasofya'nın II. Bayezid Minaresi'nin onarımında ilk kez buradan getirilen taş kullanıldı.
- Pınarhisar, Kırklareli (Bilinen bulunuş yeri): Küfeki taşının çıkarıldığı Trakya'daki yerlerden biri.
- Wren's Nest, Dudley, İngiltere (Önemli yatak): Silür yaşlı (yaklaşık 420–425 milyon yıl) Wenlock kireçtaşındaki mercan resifi fosilleriyle ünlü doğa koruma alanı. 700'den fazla fosil türü bulunmuştur; bunlardan 86'sı yalnızca burada görülür.
- Falls of the Ohio, Clarksville, Indiana, ABD (Önemli yatak): Ohio Nehri kıyısında açığa çıkan, Devoniyen yaşlı Jeffersonville kireçtaşının fosil yatakları.
- Bedford, Indiana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): “Indiana kireçtaşı”nın (Salem kireçtaşı) ocakları: Karbonifer'de sığ bir iç denizin tabanında biriken deniz fosillerinden oluşmuştur. Empire State Binası ve Pentagon'da kullanıldı.
- Knoxville çevresi, Doğu Tennessee, ABD (Bilinen bulunuş yeri): “Tennessee mermeri” adıyla satılan, aslında Ordovisiyen yaşlı (yaklaşık 460 milyon yıl) fosilli bir kireçtaşı; cilalı yüzeyinde bile yosun hayvanı (briyozoa) ve deniz zambağı fosilleri görülür.

## Kaynaklar

- [Fossiliferous limestone](https://en.wikipedia.org/wiki/Fossiliferous_limestone), Wikipedia
- [Küfeki taşı](https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCfeki_ta%C5%9F%C4%B1), Vikipedi
- [Küfeki taşı](https://kureansiklopedi.com/tr/detay/kufeki-tasi-9589d), Küre Ansiklopedi
- [Edirne'den çıkan küfeki taşı ilk kez Ayasofya restorasyonunda kullanılıyor](https://www.haberturk.com/edirne-den-cikan-kufeki-tasi-ilk-kez-ayasofya-restorasyonunda-kullaniliyor-3895442), Habertürk, 2026
- [Wren's Nest](https://en.wikipedia.org/wiki/Wren%27s_Nest), Wikipedia
- [Falls of the Ohio State Park](https://en.wikipedia.org/wiki/Falls_of_the_Ohio_State_Park), Wikipedia
- [Indiana limestone](https://en.wikipedia.org/wiki/Indiana_Limestone), Wikipedia
- [Tennessee marble](https://en.wikipedia.org/wiki/Tennessee_marble), Wikipedia
- [Limestone](https://www.britannica.com/science/limestone), Encyclopaedia Britannica


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/fosilli-kirectasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0