# Fillit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/fillit/
- İngilizcesi: Phyllite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Metamorfik kayaçlar › Yapraklanmalı
- Sertlik (Mohs): 3–5,5
- Özgül ağırlık: 2,7–2,8 g/cm³
- Renkler: gri, siyahımsı gri, yeşilimsi gri, gümüşi parıltılı, yüzeyde kahverengimsi (ayrışınca)
- Bileşim: Kuvars, ince taneli beyaz mika (serisit) ve klorit; çoğu zaman az miktarda feldispat, grafit ya da demir oksit içerir. Bazı örneklerde granat, biyotit ya da andaluzit gibi küçük kristaller görülebilir.
- Doku: Çok ince taneli; mika pulları arduvazdakinden iri ama çıplak gözle hâlâ seçilemez. Pulların paralel dizilmesi yüzeye ipeksi bir parıltı (fillit parıltısı) verir. Yapraklanma çoğu zaman kırışık ya da dalgalıdır ve kayaç levhalara ayrılır.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Arduvazla şistin arasındaki ipeksi parıltılı kayaç: mika pulları gözle seçilemeyecek kadar ince, ama yüzeyi ışıkta gümüşi parlar.

Fillit, kil ve çamurdan oluşmuş tortul kayaçların (şeyl, çamurtaşı) ya da arduvazın yer kabuğunda biraz daha ısı ve basınç görmesiyle oluşan, ince taneli bir başkalaşım kayacıdır. İçindeki mika pulları arduvazdakinden irileşip aynı yöne dizildiği için yüzeyi ipek gibi, gümüşi bir parıltı verir; ama pullar şistteki gibi gözle seçilebilecek kadar büyük değildir. Adı Yunanca “yaprak” anlamına gelen phyllon sözcüğünden gelir.

## Nasıl oluşur?

Fillit, **düşük dereceli** bir başkalaşım (metamorfizma) kayacıdır. Çoğunlukla şeyl ya da çamurtaşı gibi killi tortul kayaçlardan, ya da bunların ilk dönüşüm ürünü olan arduvazdan oluşur. Dağ oluşumu sırasında bu kayaçlar yer kabuğunun daha derinlerine gömüldüğünde sıcaklık ve basınç artar: kil mineralleri ince taneli mikaya (serisit) ve klorite dönüşür, pullar büyür ve aynı yöne dizilir. Dizilim ilerledikçe kayaç levhalara ayrılma eğilimi kazanır.

Isı ve basınç arttıkça sıralama şöyledir: **şeyl → arduvaz → fillit → şist → gnays**. Fillit bu merdivenin tam ortasındadır: arduvazdan iri taneli, şistten ince taneli.

## Ne işe yarar?

- **Çatı ve duvar kaplaması:** Düzgün levhalara ayrılan, suya karşı dayanıklı fillitler arduvaza benzer biçimde çatı ve cephe kaplamasında kullanılabilir.
- **Döşeme ve bahçe taşı:** Kenarları düzeltilmiş fillit levhalar kaldırım, bahçe yolu ve duvar taşı olarak, kırıntıları ise süs çakılı ve dekoratif agrega olarak kullanılır.
- **Anıt ve yazı taşı:** Mezar taşı, anma levhası ve yazı tahtası yapımında kullanıldığı olur.
- **Bilim:** Fillitin varlığı, bir bölgedeki kayaçların hangi sıcaklık ve basınca kadar dönüştüğünü gösteren bir ipucudur.

## Türkiye'de

Türkiye'de fillitler Batı Anadolu'daki **Menderes Masifi**'nde yüzeylenir. Masifin üst levha kayaları arasında şist ve sleyt türü kayaçların yanında fillitler de yer alır. Masifin çekirdeğindeki daha yüksek dereceli kayaçlar ise gnays ve şisttir.

## Nasıl tanınır?

- Yüzeyi ipeksi, gümüşi ya da hafif sarımsı bir parıltıyla ışıldar; bu “fillit parıltısı” onu arduvazdan ayıran en iyi ipucudur. Arduvazın taze kırık yüzeyi matıdır.
- Çoğu zaman kırışık ya da dalgalı bir yüzeyi vardır ve levhalara ayrılır.
- Mika taneleri çıplak gözle neredeyse seçilemez; pulları tek tek görebiliyorsanız taş büyük olasılıkla şisttir.
- Gri, siyahımsı ya da yeşilimsi gridir; ayrışan yüzeyi kahverengimsi olur.
- Çelik bıçakla çizilir ama camı çizemez; sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.

## Sahteler ve taklitler

- Ticarette fillit çoğu zaman “arduvaz” ya da “kayrak” adıyla satılır; çatı ve kaplama levhası olarak benzer işi gördüğü için bu ad gündelik dilde yaygındır, ama jeolojik olarak ayrı bir kayaçtır.
- İnce taneli mika şistle karıştırılabilir; şistte mika pulları gözle seçilir, fillitte seçilmez.

## Değerini ne belirler?

Fillit bol bulunan, ucuz bir kayaçtır; çoğu yerde yerel yapı ve kaplama taşı olarak kullanılır. Değerini; ince, düzgün ve sağlam levhalara ayrılabilmesi, yüzeyindeki parıltı ve renk, suya ve dona dayanıklılığı ile ocağın kullanım yerine yakınlığı belirler. Koleksiyon ya da süs taşı olarak aranmaz.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Fillit ile arduvaz aynı taştır. Doğrusu: İkisi aynı ailedendir, ama aynı değildir: fillit, arduvazdan bir basamak daha fazla ısı ve basınç görmüş kayaçtır. Mika taneleri daha iridir ve yüzeyi arduvazın mat yüzeyine karşılık ipeksi parlar.

## Güvenlik

Fillit elle tutulduğunda zararsızdır. Kesme ve taşlama sırasında kuvars içeren ince toz çıkar; bu tozun solunmaması için ıslak kesim ve uygun maske kullanılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Fillit adı Yunanca “yaprak” anlamına gelen phyllon sözcüğünden gelir; kayaç yaprak gibi ince levhalara ayrıldığı için bu adı almıştır.
- Innsbruck'un hemen güneyindeki 2.246 metrelik Patscherkofel Dağı'nın ana kayacı kuvars-fillittir; Tirol'de bu kayaç topluluğu Innsbruck kuvars-fillit kütlesi adıyla bilinir.

## Nerede bulunur?

- Patscherkofel, Innsbruck güneyi, Tirol, Avusturya (Bilinen bulunuş yeri): Innsbruck kuvars-fillit kütlesi, Innsbruck'un güneydoğusunda uzanan Paleozoyik yaşlı bir kayaç topluluğudur; Patscherkofel Dağı'nın ana kayacı kuvars-fillittir.
- Arran Adası, İskoçya (Bilinen bulunuş yeri): Adanın kuzeybatısındaki Dalradian çökel kökenli başkalaşım kayaçları arasında fillit yaygındır.
- Kuzey Cornwall, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Kuzey Cornwall'daki Tredorn ve Woolgarden fillitleri bu bölgenin bilinen örnekleridir.
- Great Smoky Mountains, Tennessee ve Kuzey Karolina, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Dağların büyük bölümünü oluşturan Ocoee Süpergrubu, az başkalaşmış kumtaşı, fillit, şist ve arduvazdan oluşur.
- Girit, Yunanistan (Bilinen bulunuş yeri): Girit ve Peloponez'deki Fillit-Kuvarsit Birimi, yüksek basınç ve düşük sıcaklıkta başkalaşmış kayaçlardan oluşur.
- Menderes Masifi, Batı Anadolu (Bilinen bulunuş yeri): Masifin üst levha kayaları arasında şist ve sleyt türü kayaçlarla birlikte fillitler de bulunur.

## Belgeseller

- [Phyllite metamorphic rock under Microscope | Thin Section, optical mineralogy | Earth detective](https://www.youtube.com/watch?v=nGADhsf9AT8), Earth Detective (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Phyllite](https://en.wikipedia.org/wiki/Phyllite), Wikipedia
- [Phyllite](https://www.britannica.com/science/phyllite), Encyclopaedia Britannica
- [Phyllite: Identification, Properties & Lookalikes](https://rockhounding.org/rocks/phyllite), Rockhounding.org
- [Phyllite](https://geology.com/rocks/phyllite.shtml), Geology.com
- [Phyllite vs. slate: differences and characteristics](https://www.cupapizarras.com/uk/?p=241249), Cupa Pizarras
- [Slate](https://en.wikipedia.org/wiki/Slate), Wikipedia
- [Innsbruck Quartz Phyllite (Innsbrucker Quarzphyllit)](https://austria-forum.org/af/AEIOU/Innsbrucker_Quarzphyllit/Innsbrucker_Quarzphyllit_english), Austria-Forum, Austrian Lexicon (AEIOU)
- [Patscherkofel](https://en.wikipedia.org/wiki/Patscherkofel), Wikipedia
- [Isle of Arran](https://en.wikipedia.org/wiki/Isle_of_Arran), Wikipedia
- [Great Smoky Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Smoky_Mountains), Wikipedia
- [Crete](https://en.wikipedia.org/wiki/Crete), Wikipedia
- [Carpholite, sudoite and chloritoid in low grade high pressure metapelites from Crete and the Peloponnese, Greece](https://www.schweizerbart.de/papers/ejm/detail/4/83970/Carpholite_sudoite_and_chloritoid_in_low_grade_high_pressure_metapelites_from_Crete_and_the_Peloponnese_Greece), European Journal of Mineralogy
- [Menderes Masifi'nin Geç Senozoyik'te Asimetrik ve Simetrik Çekirdek Kompleksi Olarak Yüzeyleme ve Parçalanma Tarihçesi (Işık & Seyitoğlu)](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/9b32d49a6b7d7d5_ek.pdf), Menderes Masifi Kolokyumu, Genişletilmiş Bildiri Özleri Kitabı


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/fillit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
