# Enhidro akik

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/enhidro-akik/
- İngilizcesi: Enhydro agate
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: beyaz, açık gri, sütlü beyaz, renksiz
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

İçinde hâlâ su taşıyan akik ya da kalsedon yumrusu: sallayınca su çalkalanır, ince duvarının ardında bir hava kabarcığı kıpırdar.

Enhidro akik, ortasındaki boşlukta su, çoğu zaman da su terazisindeki gibi hareket eden bir gaz kabarcığı hapsolmuş akik ya da kalsedon yumrusudur. Ad, Yunanca “içinde su olan” anlamına gelir. Yaşlı Plinius'un anlattığı bu taşlar Roma'da değerli taşlar arasında sayılırdı. Volkanik kayaçlardaki boşluklarda oluşur; Brezilya, Uruguay ve Avustralya gibi yerlerden bilinir. Kalsedon kabuk gözenekli olduğu için içindeki su zamanla değişebilir, hatta yavaş yavaş kaybolabilir.

## Nasıl oluşur?

Silisçe zengin sular volkanik kayaçlardaki boşluklardan süzülürken, boşluğun duvarlarına katman katman silis bırakır ve [akik](/tr/taslar/akik/) ya da kalsedon kabuğu oluşur. Katmanlar biriktikçe ortada bir boşluk kalır ve su bu boşlukta hapsolur; kabuğu oluşturan da bu silisli sudur. Kalsedon kabuk geçirgen olduğu için su çok uzun zaman içinde yavaş yavaş içeri girip çıkabilir. Bilinen örnekler Eosen dönemine kadar uzanır ve bu süreç bugün de sürmektedir.

Gümbel'in 1880'de incelediği Uruguay yumrusunda kalsedon kabuk, ağaç reçinesini andıran üst üste tümseklerden oluşuyordu. İçe doğru açık renkli ve sütlü katmanlar birbirini izliyor, en içte ise boşluğa doğru uzanan berrak kuvars kristalleri bulunuyordu. Kalan boşluğu su ve bir gaz kabarcığı dolduruyordu.

## İçindeki su nedir?

Gümbel, 51 gramlık bir enhidro akiği delerek içindeki yaklaşık 2,4 gram sıvıyı inceledi. Sıvı kokusuz ve tatsızdı; buharlaştırıldığında geride çok az miktarda sofra tuzu (sodyum klorür) ve büyük olasılıkla kalsiyum klorür ve kalsiyum sülfat kaldı. Gaz kabarcığında kayda değer karbondioksit yoktu; Gümbel kabarcığın su buharı ve büyük olasılıkla havadan oluştuğu sonucuna vardı. Avustralya'nın Beechworth yöresindeki benzer “su taşlarında” da sıvının kalsiyum, magnezyum ve sodyumun klorür ve sülfatlarını içeren seyreltik bir su olduğu bulunmuştur.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon:** İçinde hareket eden suyu ve kabarcığı görülebilen taşlar, doğal birer merak nesnesi olarak koleksiyoncular ve müzeler tarafından aranır.
- **Tarih:** Roma'da hareketli kabarcıklı cilalı enhidrolar çok beğenilir ve değerli taşlar arasında sayılırdı.
- **Bilim:** 19. yüzyıldan beri bilim insanları içlerindeki sıvıyı ve gazı inceleyerek akiklerin hangi koşullarda oluştuğunu anlamaya çalışmıştır.

## Bakımı

Enhidro akik donmaya karşı korunmalıdır: Gümbel'in deneyinde donan su genleşerek duvarı çatlatmıştır. Gümbel aynı nedenle taşı 100 °C'nin üzerinde ısıtmaktan da kaçınmıştır, çünkü duvar patlayabilirdi. Kabuk gözenekli olduğu için su çok yavaş da olsa buharlaşabilir.

## Nasıl tanınır?

- Taş kulağa yakın tutulup hafifçe sallandığında içindeki suyun çalkalandığı duyulabilir.
- Arkasına ışık tutulduğunda su düzeyi ya da taş çevrildikçe kayan bir gaz kabarcığı görülebilir; bu yüzden taşın bir yüzü çoğu zaman kesilip parlatılarak inceltilir.
- Dışı genellikle yuvarlak, düzgün ve açık renkli bir kalsedon kabuktur; Plinius da bu taşları “hep yuvarlak, düzgün ve beyaz” diye tanımlar.
- Kuvars ailesindendir ve serttir (6,5–7), ama ince duvarlı olduğu için darbe, donma ve ani ısınma onu çatlatabilir.

## Değerini ne belirler?

Enhidro akiğin değerini en çok suyun ve kabarcığın ne kadar kolay görüldüğü belirler: duvarı ince ve yarı saydam olan, içindeki suyun ve hareket eden kabarcığın gözle açıkça seçildiği taşlar aranır. Suyun miktarı, taşın büyüklüğü, deseni ve çatlaksızlığı da önemlidir. Çatlak ya da gözenekli bir taş suyunu zamanla yitirebileceği için, içinde hâlâ bol su bulunan sağlam örnekler koleksiyoncular için daha değerlidir. Kalsedon bol bulunduğu için değer taşın malzemesinden çok bu doğal merakı göstermesinden gelir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Enhidro akiğin içindeki su, taş oluştuğundan beri hiç değişmemiş, milyonlarca yıllık sudur. Doğrusu: Kalsedon kabuk gözeneklidir ve su jeolojik zaman içinde yavaş yavaş girip çıkabilir. Bu yüzden içerideki su çoğu zaman taş oluştuğu zamanki su değildir.
- Yanlış: İçinde su olan bir akik o suyu sonsuza dek saklar. Doğrusu: Su, kabuktaki çok ince kanallardan çok yavaş buharlaşabilir. Gümbel'in 1880'deki deneyinde görüldüğü gibi, donma da duvarı çatlatıp suyun dışarı sızmasına yol açabilir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi siteleri enhidro akiğin içindeki “kadim suyun” duyguları arındırdığını, insanı sakinleştirip dengelediğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Enhidro akiğin içindeki su, birkaç tuz içeren sıradan yer altı suyudur ve çoğu zaman taşın kendisi kadar eski bile değildir; arındırdığına ya da sakinleştirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur.

## Bunu biliyor muydun?

- Yaşlı Plinius, İtalya'daki Vicenza yakınlarından gelen bu taşları anlatırken içindeki sıvının, taş hareket ettirildiğinde “yumurtanın içindeki gibi” çalkalandığını yazar. Romalı şair Claudianus da bu doğa harikalarına birkaç kısa şiir yazmıştır.
- Uruguay hükümeti 1878 Paris Dünya Sergisi'ne Salto yöresinden çok sayıda içi sıvılı kalsedon yumrusu gönderdi; bu sergi, bilim insanlarının ilgisini yeniden bu taşlara çekti.
- Alman jeolog C. W. Gümbel 1880'de küçük bir enhidro akiği yaklaşık −6 °C'ye kadar soğuttuğunda içindeki su dondu, taşın duvarında ince bir çatlak açıldı ve suyun bir kısmı dışarı sızdı.
- Bilinen en büyük enhidro akik Çin'in Fuxin kentinde bulundu: 63 cm çapında ve 310 kg ağırlığındadır.

## Nerede bulunur?

- Monti Berici (Monte Tondo), Vicenza, İtalya (Tarihî kaynak): Yaşlı Plinius'un anlattığı ve Roma'da değerli taş sayılan “enhydros”ların geldiği yer; 1802'de Alberto Fortis tarafından yeniden tanımlandı
- Catalán çevresi (Salto'nun kuzeybatısı), Uruguay (Önemli yatak): Büyük akik ocaklarının bulunduğu yöre; Uruguay hükümeti 1878 Paris Dünya Sergisi'ne buradan çok sayıda içi sıvılı kalsedon yumrusu göndermişti
- Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Enhidro akik kaynakları arasında sayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Spring Creek, Beechworth, Victoria, Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Dış yüzeyleri düz ve keskin kenarlı, kristali andıran, içi sıvılı kalsedon ve kuvars “su taşları”; 19. yüzyılda incelendi
- Idar-Oberstein, Rheinland-Pfalz, Almanya (Tarihî kaynak): 19. yüzyılda yöredeki akik yumruları arasında içi su dolu olanlar da bildirilmiştir
- Fuxin, Liaoning, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Bilinen en büyük enhidro akik burada bulundu: 63 cm çapında ve 310 kg ağırlığında

## Kaynaklar

- [Enhydro agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Enhydro_agate), Wikipedia
- [Ueber die mit einer Flüssigkeit erfüllten Chalcedonmandeln (Enhydros) von Uruguay (C. W. Gümbel), Sitzungsberichte der mathematisch-physikalischen Classe 10](https://publikationen.badw.de/de/003387964/003387964.pdf), Königlich Bayerische Akademie der Wissenschaften, 1880
- [Some suggestions regarding the formation of “enhydros” or water-stones (T. Cooksey), Records of the Australian Museum 2(6)](https://doi.org/10.3853/j.0067-1975.2.1895.1206), Australian Museum, 1895
- [Enhydro agate – a secret water chamber](https://www.thehazeltree.co.uk/2014/01/06/enhydro-agate-a-secret-water-chamber/), The Hazel Tree, 2014
- [Enhydros (agate nodule from Brazil), photo description by Didier Descouens](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Enhydros.jpg), Wikimedia Commons


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/enhidro-akik/ · Lisans: CC BY-SA 4.0