# Diyopsit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyopsit/
- İngilizcesi: Diopside
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › İnosilikatlar
- Kimyasal formül: CaMgSi₂O₆
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 5,5–6,5
- Özgül ağırlık: 3,22–3,38 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,663–1,728
- Parlaklık: Camsı, Mat
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: renksiz, beyaz, sarı, açık ile koyu yeşil, siyah, gri, kahverengi, mavi, soluk mor
- Çizgi rengi: Beyaz, gri ya da gri-yeşil
- Dilinim: {110} yönünde belirgin; iki dilinim düzlemi yaklaşık 87° ve 93° açı yapar; {100} yönünde ayrılma
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası; gevrek
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Piroksen ailesinin kalsiyum ve magnezyumlu üyesi: yeşil krom türü “Sibirya zümrüdü” diye de anılan uygun fiyatlı bir süs taşıdır.

Diyopsit, kalsiyum, magnezyum, silisyum ve oksijenden oluşan bir piroksendir (CaMgSi₂O₆). Çoğunlukla açık ile koyu yeşil renkte, kısa prizma biçimli kristaller yapar; renksiz, beyaz, sarı, siyah ve nadiren mavi ya da mor olanları da vardır. Mermer ve skarn gibi kalsiyumlu kayaçların dokanağında ve yerin derinliklerindeki kimberlit ile peridotitte oluşur. Rengini kromdan alan canlı yeşil türü (krom diyopsit) kesilip takıda kullanılır.

## Nasıl oluşur?

Diyopsit, **kalsiyum ve magnezyumca zengin kayaçların** başkalaşımıyla oluşur: Handbook of Mineralogy'ye göre kalsiyumlu ve magnezyumlu başkalaşım kayaçlarında, özellikle skarnlarda, gnayslarda ve şistlerde, ayrıca bazı kimberlit ve peridotitlerde yaygındır; alkali bazalt ve andezitlerde daha az görülür. Skarn, kireçtaşı ya da mermerin sıcak magmayla temas ettiği yerde gelişir; yanında kalsit, forsterit, grossular, vezüvyanit ve vollastonit bulunur. Wikipedia'ya göre diyopsit yerin mantosunda da önemli bir mineraldir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Yeşil, berrak diyopsit faset olarak, yıldız etkili olanı ise kabaşon olarak işlenir. Wikipedia, krom diyopsiti yarı değerli taş sayar. ICA'ya göre krom diyopsit çoğunlukla Yakutya ve Sibirya'dan çıkarılır ve saf, zengin yeşilde en uygun fiyatlı taştır.
- **Elmas arama:** Krom içeren diyopsit taneleri kimberlit borularının yakınında bulunduğundan, elmas yatağı ararken ipucu olarak kullanılır.
- **Teknoloji:** Diyopsit esaslı seramikler ve cam seramikler; biyomalzeme, nükleer atığın hapsedilmesi ve katı oksit yakıt pillerinin sızdırmazlığı gibi alanlarda uygulama potansiyeli taşır (Wikipedia).
- **Koleksiyon:** Yeşil, iyi biçimli ve berrak kristaller mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker.

## Piroksen ailesinde

Diyopsit, piroksen grubunun en önemli üyelerindendir; demirli **hedenbergitle** ve **ojitle** kesintisiz bir karışım dizisi oluşturur. Koyu renkli, çok daha yaygın piroksen için [ojit](/tr/taslar/ojit/) sayfasına bakabilirsiniz. Jadeit de bir piroksendir ([yeşim](/tr/taslar/yesim/) sayfasında anlatılır), ama sodyum ve alüminyum içerir.

## Türkiye'de

Diyopsit Türkiye'de skarn yataklarında ve mermer dokanaklarında bulunur. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi dergisinde 2009'da yayımlanan bir çalışmaya göre Balıkesir'in doğusundaki **Susurluk** skarn yatağı, Oligo-Miyosen yaşlı Çataldağ granitoyidi ile Mesozoyik kristalize kireçtaşı ve mermer arasındaki dokanakta gelişmiştir. Ekzoskarn zonu granat–piroksen–vezüvyanit–vollastonit şeklinde sıralanır ve piroksenler diyopsit–hedenbergit bileşimindedir (diyopsit oranı yaklaşık yüzde 20 ile 96 arasında değişir). Bu örnekler mücevher kalitesinde değildir.

## Nasıl tanınır?

- Kristalleri kareye yakın kesitli, kısa prizmalardır ve 50 cm'ye kadar büyüyebilir; ayrıca taneli, sütunsu ya da masif kütleler de yapar.
- İki dilinim yönü yaklaşık 87° ve 93°'lik bir açıyla kesişir; bu açı piroksenlerin ayırt edici özelliğidir.
- Sertliği 5,5–6,5'tir: çelik bıçak onu zor çizer, ama kuvars çizer. Rengi çoğunlukla yeşildir, ama renksiz, beyaz, sarı, siyah, gri ya da kahverengi olabilir.
- Kalsit, forsterit, grossular, vezüvyanit, vollastonit gibi minerallerle birlikte, mermerlerin ve skarn kayaçlarının içinde bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- “Sibirya zümrüdü” adı yanıltıcıdır: krom diyopsitin zümrütle ilgisi yoktur; zümrüt beril, diyopsit ise piroksendir.
- Hedenbergit (demirli) ile diyopsit arasında kesintisiz bir karışım dizisi vardır; ara bileşimleri gözle ayırmak olanaksızdır, laboratuvar analizi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Krom diyopsitin değerini en çok renk belirler: canlı, doygun ve eşit dağılmış yeşil aranır. Çoğu zaman küçük boyutlarda bulunur; iri taşlarda renk fazla koyulaşır ve taş çok koyu görünür (ICA). Berraklık, kesim kalitesi ve boyut da önemlidir; yumuşak ve dilinimli olduğundan kesim ve mıhlama dikkat ister. Işık çizgisi (yıldız) gösteren siyah yıldızlı diyopsitte yıldızın keskinliği, mor-mavi violanda ise rengin yoğunluğu aranır. Koleksiyonda iyi biçimli, hasarsız kristaller ve Ala ya da Zillertal gibi tanınmış yerlerden gelenler değerlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Krom diyopsit, ucuz zümrüttür. Doğrusu: “Sibirya zümrüdü” ticari bir lakaptır; krom diyopsit bir piroksendir ve zümrütle (beril) ilgisi yoktur. Üstelik çok daha yumuşaktır (5,5–6,5; zümrüt 7,5–8).
- Yanlış: Yeşil diyopsit yüzük taşı olarak çok dayanıklıdır. Doğrusu: Sertliği yalnızca 5,5 dolayındadır ve iki yönde dilinimi vardır; ICA, bu yüzden küpe ve kolye ucunun, çok yıpranan bir yüzükten daha uygun olduğunu belirtir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi siteleri krom diyopsitin “kalp çakrasını” açtığını, sevgi, şefkat ve affetme duygularını desteklediğini ileri sürer.
- Aynı siteler diyopsitin ameliyat ya da ağır hastalıktan sonra iyileşmeye, fiziksel güçsüzlüğe ve hormon dengesine iyi geldiğini söyler.

Bilim ne diyor?: Bu iddiaları destekleyen bir çalışma yoktur. Diyopsit, kalsiyum ve magnezyum silikatından oluşan sıradan bir mineraldir; bedene ya da duygulara bir etkisi bilinmez. Ameliyat ya da ağır hastalık sonrası iyileşme süreci, hekimin önerdiği tedavi ve bakıma bırakılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Yunanca “iki kez” ve “yüz” sözcüklerinden gelir ve prizma kuşağının iki olası yönelimine gönderme yapar.
- Diyopsit 1800 dolaylarında Brezilyalı doğa bilimci José Bonifácio de Andrada e Silva tarafından bulunmuş ve ilk kez tanımlanmıştır.
- Krom diyopsit, peridotit parçalarının yaygın bir bileşenidir ve kimberlit borularının çevresinde dağınık taneler hâlinde bulunur; bu yüzden elmas aramalarında ipucu sayılır.
- İngiltere'de Imperial College'daki bilim insanları 1980'lerde yüksek fırın cürufu ve başka atık maddelerden diyopsit esaslı bir cam seramik olan “silceram”ı geliştirdi.

## Nerede bulunur?

- Ala Vadisi (Ala di Stura), Piemonte, İtalya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'nin ince kristal yeri olarak andığı yer
- Saint-Marcel, Aosta Vadisi, İtalya (Bilinen bulunuş yeri): Mor-mavi “violan” türünün örnekleriyle anılan yer
- Zillertal Alpleri (Schwarzenstein), Tirol, Avusturya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'ye göre ince kristal yeri
- Outokumpu, Kuzey Karelya, Finlandiya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin ince kristal yeri olarak andığı yer
- Inagli masifi (Aldan yakını), Saha (Yakutya), Rusya (Önemli yatak): Krom diyopsitin başlıca kaynağı; Handbook of Mineralogy iri kristalleri anar, koordinat Aldan kenti içindir
- Sludyanka, Baykal Gölü yakını, Rusya (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin Sibirya'dan andığı yer
- Kunlun Dağları, Sincan, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy buradan iri, berrak kristaller anar
- Khaplu (Khapalu), Gilgit-Baltistan, Pakistan (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin Pakistan için andığı yer (Chamachu ile birlikte)
- Tôlanaro (Fort-Dauphin) yöresi, Anosy, Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Ampandrandava ve Andranodambo; Commons'ta Madagaskar kökenli kesilmiş bir diyopsit örneği bulunur
- Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika (Bilinen bulunuş yeri): Kimberlit borularından krom içeren diyopsit; Handbook of Mineralogy Dutoitspan madeninden krom diyopsit analizi verir
- Susurluk, Balıkesir (Bilinen bulunuş yeri): Granitoyit–mermer dokanağındaki skarn yatağında diyopsit–hedenbergit dizisi piroksenler

## Kaynaklar

- [Diopside](https://en.wikipedia.org/wiki/Diopside), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Diopside](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/diopside.pdf), Mineralogical Society of America
- [Diopside](https://webmineral.com/data/Diopside.shtml), Webmineral
- [Chrome Diopside](https://www.gemstone.org/chrome-diopside), International Colored Gemstone Association (ICA)
- [Susurluk (Balıkesir) skarn yatağının mineralojik ve petrografik özellikleri (A. Orhan, H. Mutlu), ESOGÜ Müh. Mim. Fak. Dergisi 22(2)](https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/320429), Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, 2009
- [Ala di Stura](https://it.wikipedia.org/wiki/Ala_di_Stura), Vikipedi (İtalyanca)
- [Saint-Marcel, Aosta Valley](https://en.wikipedia.org/wiki/Saint-Marcel,_Aosta_Valley), Wikipedia
- [Zillertal Alps](https://en.wikipedia.org/wiki/Zillertal_Alps), Wikipedia
- [Outokumpu](https://en.wikipedia.org/wiki/Outokumpu), Wikipedia
- [Aldan, Russia](https://en.wikipedia.org/wiki/Aldan,_Russia), Wikipedia
- [Slyudyanka](https://en.wikipedia.org/wiki/Slyudyanka), Wikipedia
- [Kunlun Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Kunlun_Mountains), Wikipedia
- [Khaplu](https://en.wikipedia.org/wiki/Khaplu), Wikipedia
- [Fort-Dauphin (Tôlanaro)](https://en.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4lanaro), Wikipedia
- [Kimberley, Northern Cape](https://en.wikipedia.org/wiki/Kimberley,_Northern_Cape), Wikipedia
- [Susurluk](https://en.wikipedia.org/wiki/Susurluk), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyopsit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
