# Diyatomit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyatomit/
- İngilizcesi: Diatomite
- Diğer adları: Diatomit, Diyatome toprağı, Kizelgur (Almanca “Kieselgur”ten)
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 1,5
- Özgül ağırlık: 0,32–1,38 g/cm³
- Renkler: beyaz, kirli beyaz, bej, açık gri, açık kahverengi
- Bileşim: Diatom adı verilen tek hücreli alglerin opal (amorf, sulu silis) kabuklarından oluşur; az miktarda kil minerali, kuvars ve demir oksit içerir. Tipik bileşimi yaklaşık %80–90 silis (SiO₂), %2–4 alümina (Al₂O₃) ve %0,5–2 demir oksittir.
- Doku: Çok ince taneli, hafif, gözenekli ve ufalanır; tek tek kabuklar çoğunlukla 10–200 µm boyundadır. Kaya olarak yaklaşık %70–85 gözeneklidir; elde ufalanan gevşek tabakalardan sıkışmış sert bantlara kadar değişir.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Ölmüş mikroskobik alglerin cam gibi kabuklarından oluşan hafif, gözenekli kayaç: bira ve havuz filtrelerinin, dinamitin emici dolgusunun malzemesi.

Diyatomit, diatom denen tek hücreli suyosunlarının silisten yapılmış kabuklarının göl ve deniz diplerinde birikip kayaca dönüşmesiyle oluşur. Beyaz ya da bej renkli, çok hafif ve elde ufalanan bir kayaçtır; ince bir toza dönüştürülünce sıvıları süzmekte, yalıtımda ve hafif bir aşındırıcı olarak kullanılır. Türkiye, USGS verilerine göre dünyanın en büyük diyatomit üreticileri arasındadır.

## Nasıl oluşur?

Diyatomit, **diatom** denen tek hücreli suyosunlarından oluşur. Bu mikroskobik algler, silisten yapılmış, iki kapaklı ince delikli bir kabuk (frustül) örerek yaşar. Ölünce kabukları göl ya da deniz tabanına çöker ve milyonlarca yıl boyunca birikir. Kabukların çoğu gömülmeden önce ya da gömülme sırasında çözünür; bu yüzden diyatomit yatakları ancak diatomların çok bol çoğaldığı ortamlarda oluşur. Bir Türkçe kaynağa göre bugün işletilen yatakların çoğu, volkanik etkinliğin sulardaki silis oranını artırdığı Miyosen sonu-Pliyosen başı dönemden kalmadır. Yaşlandıkça yatak yavaş yavaş sertleşir; yükselen bir kıyıda ya da kuruyan bir gölde yeryüzüne çıkan yatak açık ocaktan işletilebilir.

Kabuklar opal denen, su içeren amorf silisten yapılmıştır. Bu yüzden diyatomit hem kimyasal olarak hem de görünüşü bakımından opalle akrabadır, ama kristal yapısı yoktur.

## Ne işe yarar?

- **Süzme:** En büyük kullanım alanıdır; Türkçe bir kaynağa göre dünya tüketiminin yaklaşık %60'ı süzme işlerine gider: bira, şarap, şeker şerbeti, yağ, içme suyu ve havuz suyu süzülür. USGS'ye göre içme suyu şebekelerinde bakteri ve tek hücreli canlıları ayırmak için de kullanılır.
- **Emici ve taşıyıcı:** Sıvıları ve yağları hızla emer; kedi kumu, zirai ilaç taşıyıcısı ve yem katkısı olarak kullanılır. Nobel'in dinamitinde nitrogliserini emip sabitleyen dolgu da diyatomitti.
- **Yalıtım ve inşaat:** Düşük ısı iletkenliği nedeniyle yalıtım tuğlası ve hafif agrega ile çimentoya katkı olarak kullanılır.
- **Hafif aşındırıcı:** Diş macunu, metal cilaları ve cilt peelinglerinde, pomza tozu kadar yumuşak bir aşındırıcı olarak bulunur.
- **Doldurucu:** Boya, plastik, kâğıt ve seramikte dolgu maddesidir.

## Türkiye'de

USGS'nin 2026 raporuna göre Türkiye 2025'te yaklaşık **150 bin ton** diyatomit üretmiştir; bu, dünya üretiminin yaklaşık %6'sıdır. Aynı rapor Türkiye'nin rezervini 44 milyon ton olarak tahmin eder.

Türkçe Vikipedi, Türkiye'de diyatomit yatakları bulunan 15 ili sıralar: Afyon, Ankara, Aydın, Balıkesir, Bingöl, Çanakkale, Çankırı, Denizli, Eskişehir, Kayseri, Konya, Kütahya, Niğde, Sivas ve Van. Aynı madde en büyük yatakların Kayseri-Hırka'da olduğunu söyler. Bilimsel çalışmalara konu olan yatakların bir bölümü şunlardır; hepsi göl çökelleridir:

- **Nevşehir, Karacaören (Ürgüp):** MTA Dergisi'nde yayımlanan bir çalışmaya (Yıldız, Gürel ve Dursun, 2016) göre bölgedeki Kuvaterner göl çökellerindeki ve Geç Miyosen-Pliyosen yaşlı Ürgüp Formasyonu'ndaki diyatomit ticari değer taşır; süzme ortamı, dolgu maddesi ve yalıtım malzemesi yapımında kullanılabilir.
- **Kütahya, Alayunt Havzası:** Elmas ve Bentli'nin (2013) çalışmasına göre buradaki Geç Miyosen yaşlı diyatomit ağırlıklı olarak opal-A'dan oluşur ve %89'dan fazla silis içerir.
- **Aksaray, Ihlara-Selime Ovası:** Pliyosen yaşlı göl çökelleri arasında diyatomit katmanları bulunur (Gürel ve Yıldız, 2007).

Bunlar yatakların varlığını ve niteliğini gösteren çalışmalardır; her yatağın bugün ne ölçüde işletildiği ayrıca araştırılmalıdır.

## Nasıl tanınır?

- Çok hafiftir ve kuru olduğunda elde kolayca ufalanır; rengi beyaz, kirli beyaz ya da bejdir. Tebeşire benzer, ama tebeşirden belirgin biçimde daha hafiftir.
- Seyreltik asitle ya da sirkeyle köpürmez; asitte köpüren tebeşirden ve kireçtaşından bu şekilde ayrılır.
- Tozu parmaklar arasında pomza tozu gibi hafif pürüzlü hissedilir. Suyu bir sünger gibi emer; işlenmemiş diyatomit kendi ağırlığının 3-4 katı su tutabilir.
- Kaya olarak sertliği Mohs ölçeğinde 1,5 civarındadır (tırnakla çizilir); tek tek diatom kabukları ise 4,5-5 sertliğindedir. Kesin tanı için mikroskop gerekir: ince delikli, disk ya da çubuk biçimli kabuklar görülür.

## Sahteler ve taklitler

- Tebeşir, kaolin (beyaz kil) ve pomza tozu diyatomite benzer. Tebeşir asitte köpürür; kil ıslanınca plastik, yapışkan bir hamura döner.
- “Diyatomit toprağı” adıyla satılan her ürün gıda ya da yem kalitesinde değildir. Havuz ve sanayi filtrelerinde kullanılan türü ısıyla işlenmiştir ve çok miktarda kristal silis içerir; yenmemeli ya da hayvana verilmemelidir.

## Değerini ne belirler?

Diyatomit ucuz bir endüstriyel hammaddedir ve ton ile satılır; değerini kullanım alanına göre saflığı belirler. Süzme malzemesi için yüksek silis oranı (bir Türkçe kaynakta en az %85), çok az demir ve kil, beyazlık, yüksek gözeneklilik ve uygun tane boyutu aranır; ısıyla işleme (kalsinasyon) de ürünün süzme niteliğini artırır. Yatağın kalınlığı, örtü kalınlığının azlığı, işletmenin kolaylığı ve ocağın kullanıcıya uzaklığı da belirleyicidir. Yalıtım ve hafif dolgu gibi sıradan kullanımlar için ise basit işlenmiş diyatomit yeterlidir ve çok daha ucuzdur.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Dinamit diyatomitten yapılır. Doğrusu: Dinamitin patlayıcı maddesi nitrogliserindir. Alfred Nobel 1867'de, çok kararsız olan bu sıvıyı diyatomit gibi emici bir toza çektirerek taşınabilir hâle getirmiştir; diyatomit yalnızca emici ve sabitleyici dolgudur, kendisi patlamaz.
- Yanlış: “Doğal” ve “mineral” olduğu için her tür diyatomit tozu zararsızdır ve yenebilir. Doğrusu: Sadece gıda kalitesinde, ısıyla işlenmemiş diyatomitin kristal silis oranı düşüktür (%2'nin altında). Havuz filtresi kalitesindeki ısıyla işlenmiş ürünlerde kristal silis oranı %60'ın üzerine çıkabilir ve solunması akciğerlere zarar verir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Sosyal medyada ve bitkisel ürün satıcıları arasında, diyatomit tozunun içilmesinin ya da yenmesinin bağırsak parazitlerini öldürdüğü ve vücuttan ağır metalleri attığı iddia edilir.
- Çiftçiler arasında diyatomit tozunun hayvanlara yedirildiğinde iç parazitlere (solucanlara) karşı doğal bir ilaç olduğuna inanılır.

Bilim ne diyor?: Bilimsel doğrulama kuruluşu Science Feedback, diyatomitin insanda parazitleri ya da ağır metalleri uzaklaştırdığına dair kanıt bulunmadığını belirtir. Sığırlarda yapılan iki araştırmada diyatomit verilen gruplar kontrol gruplarından daha iyi sonuç vermemiştir. Diyatomit tozu yutulmamalı ve solunmamalıdır; özellikle havuz ve sanayi filtreleri için ısıyla işlenmiş türler kristal silis içerir.

## Güvenlik

Diyatomit tozunu solumaktan kaçının. Doğal (işlenmemiş) diyatomit ağırlıklı olarak amorf silistir; ama ısıyla işlenen (kalsine edilen) havuz filtresi kalitesi kristal silis içerir ve uzun süre solunursa silikoz denen akciğer hastalığına yol açabilir. USGS de diyatomitin birçok biçiminin, sınırın üzerindeki düzeylerde kanser ve üreme sağlığı sorunlarına yol açtığı bilinen kristal silis içerdiğini belirtir. Toz ortamında çalışırken maske kullanılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Britannica'ya göre bir milimetreküp diyatomitte yaklaşık 3.000 diatom kabuğu bulunur; bir inç küpte ise yaklaşık 50 milyon.
- Diatomların ürettiği silisin yalnızca yaklaşık %0,05-0,15'i çökel kayıtlarında korunur; kabukların çoğu gömülmeden ya da erken dönemde çözünür. Diyatomit yatakları bu yüzden her gölde oluşmaz.
- Türkiye'de 1982'de Ankara Etimesgut'ta Türkiye Şeker Fabrikaları'nın kurduğu kizelgur (diyatomit) fabrikası, ürettiğinin büyük bölümünü şeker fabrikalarında şerbeti süzmek için kullandırmıştır.

## Nerede bulunur?

- Lompoc, Kaliforniya, ABD (Önemli yatak): Vikipedi'ye göre dünyanın en büyük deniz kökenli diyatomit ocağı bu yöredeki Miguelito Kanyonu'nda, 1893'ten beri işletilmektedir; kayaç Miyosen-Pliyosen yaşlı Sisquoc ve Monterey formasyonlarındandır.
- Lüneburg Fundalığı, Aşağı Saksonya, Almanya (Tarihî kaynak): Diyatomit (Kieselgur) 1836-1837 dolaylarında burada bir kuyu kazılırken keşfedilmiş, 1863'ten 1994'e kadar işletilmiştir; Birinci Dünya Savaşı öncesinde dünya üretiminin neredeyse tamamı bu yöreden geliyordu.
- Fur Adası, Limfjord, Danimarka (Tip lokalite): Yaklaşık 55 milyon yıl önce (Erken Eosen) oluşmuş, kil içeren ve volkanik kül katmanlarıyla bantlanmış Danimarka diyatomiti “moler”in tip yeri; yaklaşık 60 m kalınlığındadır.
- Mývatn Gölü, İzlanda (Tarihî kaynak): Volkanik kökenli gölde 2004'te sona erene kadar diyatomit çıkarılmıştır.
- Foulden Maar, Otago, Yeni Zelanda (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 23 milyon yıl önce bir volkan krater gölünde çökelmiş, en az 120 m kalınlıkta diyatomit; içinde balık, böcek ve bitki fosilleri vardır, 2023'ten beri korunmak üzere belediye mülküdür.
- Hırka, Kayseri (Önemli yatak): Türkçe Vikipedi, Türkiye'nin en büyük diyatomit yataklarının Kayseri-Hırka'da olduğunu yazar.
- Karacaören, Ürgüp, Nevşehir (Bilinen bulunuş yeri): Kapadokya volkanik bölgesinde, Kuvaterner göl çökellerinde ve Geç Miyosen-Pliyosen yaşlı Ürgüp Formasyonu'nda diyatomit bulunur; MTA'da yapılan analizler süzme ortamı ve dolgu maddesi olarak kullanılabileceğini göstermiştir.
- Alayunt Havzası, Kütahya (Bilinen bulunuş yeri): Geç Miyosen yaşlı, tatlı su gölü çökeli diyatomit; %89'dan fazla silis içerir.
- Ihlara-Selime Ovası, Aksaray (Bilinen bulunuş yeri): Pliyosen yaşlı göl çökelleri içinde diyatomit yatakları bulunur; Kapadokya volkanik bölgesindedir.

## Belgeseller

- [Oksijen fabrikası Diyatomalar, diyatomit, kullanımı ve tozunun silikozis riski. eşref atabey](https://www.youtube.com/watch?v=HYW7b3P9ZA0), Eşref Atabey (Türkçe)

## Kaynaklar

- [Diatomaceous earth](https://en.wikipedia.org/wiki/Diatomaceous_earth), Wikipedia
- [Diatomit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Diatomit), Vikipedi
- [Diatomite](https://www.britannica.com/science/diatomite), Encyclopaedia Britannica
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Diatomite](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-diatomite.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Diatomite (F. L. Kadey), in Industrial Rocks and Minerals, Volume I (reference cited in EPA AP-42, section 11.22)](https://gaftp.epa.gov/ap42/ch11/s22/reference/ref02_c11s22_1995.pdf), Society of Mining Engineers, 1983
- [Kizelgur (Diatomit) Hakkında Bazı Bilgiler (Özbey & Atamer)](https://api.maden.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/aeae10ea1c6433c_ek.pdf), Türkiye Şeker Fabrikaları, Kizelgur Fabrikası; Maden Mühendisleri Odası arşivi
- [Physicochemical properties and uses of Karacaören area (Nevşehir) diatomite (Yıldız, Gürel & Dursun), Bulletin of the Mineral Research and Exploration 152: 167–184](https://dergi.mta.gov.tr/article/show/548), MTA Genel Müdürlüğü, 2016
- [Environmental and depositional characteristics of diatomite deposit, Alayunt Neogene Basin (Kütahya), West Anatolia, Turkey (Elmas & Bentli), Environmental Earth Sciences 68: 395–412](https://avesis.inonu.edu.tr/yayin/f7bad964-5edc-48ad-a9e7-dae34f3f3fd6/environmental-and-depositional-characteristics-of-diatomite-deposit-alayunt-neogene-basin-kutahya-west-anatolia-turkey), Springer, 2013
- [Diatom communities, lithofacies characteristics and paleo environmental interpretation of Pliocene diatomite deposits in the Ihlara-Selime plain (Aksaray, Central Anatolia, Turkey) (Gürel & Yıldız)](https://acikerisim.ohu.edu.tr/items/a0e296ca-08dd-472a-9b7e-ad5ca0b73295/full), Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Açık Erişim, 2007
- [Diatomite: evaluation of physico-mechanical, chemical, mineralogical and thermal properties (Reka et al.), Geologica Macedonica 35: 5–14](https://js.ugd.edu.mk/index.php/GEOLMAC/article/download/4300/3807), Geologica Macedonica, 2021
- [Diatomaceous rocks of the Jawornik deposit (the Polish Outer Carpathians) – petrophysical and petrographical evaluation (Figarska-Warchoł et al.), Geology, Geophysics & Environment 41: 311–331](https://journals.bg.agh.edu.pl/GEOLOGY/2015.41.4/311.php), AGH University of Krakow, 2015
- [No scientific evidence supporting claims of diatomaceous earth's detox benefits](https://science.feedback.org/review/no-scientific-evidence-supporting-claims-of-diatomaceous-earths-detox-benefits/), Science Feedback, 2024
- [Lompoc, California](https://en.wikipedia.org/wiki/Lompoc,_California), Wikipedia
- [Fur Formation](https://en.wikipedia.org/wiki/Fur_Formation), Wikipedia
- [Mývatn](https://en.wikipedia.org/wiki/M%C3%BDvatn), Wikipedia
- [Foulden Maar](https://en.wikipedia.org/wiki/Foulden_Maar), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyatomit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
