# Diaspor

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diaspor/
- İngilizcesi: Diaspore
- Diğer adları: Diyaspor, Sultanit (renk değiştiren mücevher türü), Zultanit, Türk diyasporu, Zultanite ve Csarite (ticari adlar)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: AlO(OH)
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 3,2–3,5 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,682–1,752
- Parlaklık: Camsı, Elmassı, Sedefimsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: renksiz, beyaz, grimsi, yeşilimsi kahverengi, sarımsı, pembe, leylak
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel, {110} yönünde belirgin
- Kırılma: Konkoidal; çok kırılgan
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş
- Son kontrol: 2026-10-04

Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.

Diaspor, alüminyum, oksijen ve hidrojenden oluşan bir mineraldir. Çoğu zaman boksit gibi alüminyumca zengin kayaçlarda göze çarpmayan taneler hâlinde bulunur. Muğla'nın Milas ilçesi yakınlarındaki İlbir Dağları'nda ise ışığa göre renk değiştiren ve mücevher olarak kesilebilecek kadar berrak kristalleri çıkar.

## Nasıl oluşur?

Diaspor, alüminyumca zengin ortamların mineralidir. Sıcak ve nemli iklimlerde kayaçların derinlemesine ayrışmasıyla oluşan **boksit** yataklarının bileşenlerinden biridir; bu yüzden alüminyum cevherinin bir parçasıdır. Boksitler daha sonra gömülüp ısı ve basınçla dönüştüğünde diaspor; korindon, manyetit ve spinelle birlikte **zımpara taşı** gibi metamorfik kayaçlarda bulunur. Milas'taki mücevher kalitesindeki diaspor da metamorfik kayaçlar arasındaki eski boksit katmanlarında oluşmuştur.

## Ne işe yarar?

- **Alüminyum cevheri:** Diaspor, gibsit ve böhmitle birlikte alüminyum cevheri olan boksitin başlıca bileşenlerinden biridir.
- **Refrakter malzeme:** ABD'nin Missouri eyaletinde büyük ölçüde diaspordan oluşan, alüminyumca zengin killer yüksek sıcaklığa dayanıklı (refrakter) malzemelerin hammaddesi olarak işletilmiştir.
- **Değerli taş:** Muğla'nın Milas yöresinden çıkan berrak, renk değiştiren diaspor, sultanit adıyla takılarda kullanılır.

## Türkiye'nin renk değiştiren taşı

Mücevher kalitesinde, şeffaf diaspor son derece nadirdir. GIA'ya göre bu kalitedeki diaspor, bilinen kaynaklar arasında neredeyse yalnızca Muğla'daki İlbir Dağları bölgesinden çıkar. Bu taşlar Türkiye'de **sultanit**, uluslararası piyasada ise “Zultanite” ve “Csarite” gibi ticari adlarla tanınır. Mükemmel dilinimi nedeniyle kesimi zordur ve ham malzemenin yalnızca küçük bir kısmı kesilebilecek kalitededir.

## Nasıl tanınır?

- Renk değiştirme etkisi: Gün ışığında yeşilimsi-sarımsı (haki), mum ya da akkor lamba ışığında pembemsi-şampanya rengine döner.
- Bir yönde mükemmel dilinimi vardır; bu yüzden darbeye karşı hassastır ve kristalleri ince levhalar hâlinde ayrılabilir.
- Sertliği 6,5–7'dir; özgül ağırlığı (yaklaşık 3,4) korindonunkinden (yaklaşık 4,0) belirgin biçimde düşüktür.
- Kesilmiş bir taşın diaspor olduğunu kesin olarak söylemek için kırılma indisi ölçümü ve spektroskopi gibi laboratuvar incelemeleri gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- Renk değiştiren cam: Neodimyum ve praseodimyum gibi nadir toprak elementleri katılarak üretilen camların diaspor taklidi olarak kullanıldığı belgelenmiştir (GIA, 2016).
- Laboratuvarda üretilen renk değiştiren korindon gibi sentetik malzemeler, renk değiştiren değerli taşların taklidi olarak yaygın biçimde kullanılır.
- “Zultanite” ve “Csarite” tescilli ticari adlardır. Etiketteki bir ad, taşın doğal diaspor olduğunun kanıtı değildir; bağımsız bir gemoloji laboratuvarı raporu isteyin.

## Değerini ne belirler?

En önemli etken renk değişiminin belirginliğidir: Gün ışığında yeşilden akkor ışıkta pembeye net geçiş gösteren taşlar daha çok aranır. Berraklık ve boyut da önemlidir; mükemmel dilinimi yüzünden ham malzemenin yalnızca küçük bir kısmı kesilebildiği için iri ve temiz taşlar çok nadirdir. Renk değiştiren cam ve sentetik taklitler bulunduğundan, doğal olduğu bağımsız bir laboratuvar raporuyla belgelenmiş taşlar daha çok güven verir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Zultanite, Csarite ve sultanit ayrı taşlardır. Doğrusu: Üçü de aynı mineralin, Muğla'dan çıkan renk değiştiren diasporun adlarıdır. “Zultanite” ve “Csarite” taşı pazarlayan şirketlerin tescilli ticari adlarıdır; taşın kendisi hakkında ek bir bilgi vermez.
- Yanlış: Işığa göre renk değiştiren her taş aleksandrittir. Doğrusu: Aleksandrit, krizoberil mineralinin renk değiştiren bir türüdür; ışığa göre renk değiştirme diaspor gibi başka taşlarda da görülür. Aleksandrit gün ışığında yeşil, akkor ışıkta kırmızımsı görünür; diasporun rengi ise yeşilimsi-sarımsıdan pembemsi-şampanya rengine döner.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Türkiye'de bazı satıcılar ve internet siteleri, sultanitin kas gerginliğini ve ağrıyı azalttığını, zihni berraklaştırdığını, kaygıyı giderdiğini ve olumsuz enerjiyi uzaklaştırdığını ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Sultanitin renk değiştirmesi, taşın farklı ışık kaynaklarındaki renkleri farklı oranlarda geçirmesinden kaynaklanan fiziksel bir olaydır; taşın ağrıyı, kaygıyı ya da düşünceyi etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Ayrıca “sultanit” diye satılan taşların bir kısmı renk değiştiren cam ya da sentetik malzemedir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı Yunanca “saçılmak, dağılmak” anlamındaki sözcükten gelir: ısıtıldığında çatırdayarak küçük parçalara ayrılır.
- Diaspor, ışık kristalin içinden farklı yönlerde geçtiğinde farklı renkler de gösterir (pleokroizma). Bu yüzden kesimcinin taşı en iyi rengi verecek yönde kesmesi gerekir.

## Nerede bulunur?

- İlbir Dağları, Milas, Muğla (Önemli yatak): Mücevher kalitesindeki renk değiştiren diasporun bilinen neredeyse tek kaynağı
- Gümüşdağ, Efes yakını (Tarihî kaynak): Zımpara taşı yatağında diaspor kristalleri
- Kosoy Brod, Ural Dağları, Rusya (Tarihî kaynak)
- Mramorskoye (Mramorsk Zavod), Sverdlovsk Oblastı, Rusya (Tip lokalite): Diaspor ilk kez 1801'de Orta Urallar'daki bu yöredeki bir oluşum için tanımlanmıştır.
- Banská Štiavnica (Schemnitz), Slovakya (Tarihî kaynak): Eski Macaristan sınırlarındaki Schemnitz'de kaolin içinde diaspor kristalleri bulunmuştur.
- Chester, Massachusetts, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Eski zımpara taşı ocakları

## Belgeseller

- [Muğla'nın Milas İlçesinden Çıkan Elmastan Değerli Taş "Zarit"](https://www.youtube.com/watch?v=JQ0qLJwq_QQ), DMAX Turkiye (Türkçe)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Diaspore](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/diaspore.pdf), Mineralogical Society of America
- [Color-Change Glass as a Zultanite Imitation](https://www.gia.edu/gems-gemology/winter-2016-gemnews-color-change-glass-zultanite-imitation), GIA, Gems & Gemology, 2016
- [Diaspore](https://en.wikipedia.org/wiki/Diaspore), Wikipedia
- [Clay and Shale (PUB2905)](https://dnr.mo.gov/print/document-search/pub2905), Missouri Department of Natural Resources, Missouri Geological Survey, 2020
- [Alexandrite Description (Gem Encyclopedia)](https://www.gia.edu/alexandrite-description), GIA
- [Banská Štiavnica](https://en.wikipedia.org/wiki/Bansk%C3%A1_%C5%A0tiavnica), Wikipedia
- [Sultanit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Sultanit), Vikipedi


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/diaspor/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
