# Dendritik akik

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/dendritik-akik/
- İngilizcesi: Dendritic agate
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam
- Renkler: renksiz, sütlü beyaz, açık gri, siyah ya da kahverengi dallanan desenli
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

İçinde minik ağaçlar ya da eğrelti otları çizilmiş gibi görünen yarı saydam kalsedon: desenler bitki değil, mangan ve demir oksittir.

Dendritik akik, renksiz, sütlü beyaz ya da açık gri yarı saydam kalsedonun içinde siyah veya kahverengi, dallanan desenler taşıyan bir süs taşıdır. Bu desenlere dendrit denir; ad Yunanca “ağaç” anlamına gelen dendron sözcüğünden gelir. Dallar mangan ve demir oksit minerallerinden oluşur. Çoğu örnekte akiğe adını veren bantlar yoktur; bu yüzden bilimsel açıdan bir kalsedon çeşididir, ama ticarette akik adıyla bilinir.

## Nasıl oluşur?

Dendritik akik, kayaçlardaki boşluk ve çatlaklarda silisyumca zengin suların çökelttiği [kalsedon](/tr/taslar/kalsedon/) içinde gelişir. Kalsedon henüz gözenekliyken ya da sonradan ince çatlaklar açıldığında, içinde mangan ve demir çözünmüş sular bu çatlaklar boyunca ilerler. Suyun kimyası değiştiğinde mangan ve demir oksitler hızla çöker ve kristaller tıpkı camdaki buz çiçekleri gibi incelerek dallanan desenler oluşturur. Bu yüzden dendritler çoğunlukla taşın içindeki ince bir düzlem boyunca uzanır.

Eskişehir'in Dereyalak köyü çevresinde yapılan bir araştırmada, akik yumrularının sepiyolitin (lületaşının) düşük sıcaklıktaki silisli sıcak sularla yer değiştirmesiyle oluşmuş olabileceği öne sürülmüştür. Bu yumrularda siyah rengi piroluzit ve manganit dendritleri verir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Desenli parçalar kabaşon olarak kesilip kolye ucu, yüzük, küpe, broş ve kol düğmesi yapılır. Taşın değeri optik özelliklerinden değil, desenindendir.
- **Zanaat:** Hindistan'ın Banda kentinde ustalar yaklaşık 400 yıldır Ken Nehri kıyılarından toplanan dendritik akiği kesip parlatır; bu taşa yerel olarak “shajar” denir ve takılarda ve hediyelik eşyalarda kullanılır.
- **Tarih:** Eskişehir'deki Kanlıtaş Höyüğü'nde yapılan incelemeler, Kalkolitik çağda yaşayanların boncuk ve süs eşyası yapımında yakındaki Dereyalak agatlarını kullanmış olabileceğini göstermiştir.

## Yosun akiği ile farkı

Eski kitaplarda yosun akiği ve dendritik akik çoğu zaman aynı adla, “ağaç taşı” ya da Yemen'deki Moka limanından gelen “Moka taşı” diye anılırdı. Bugün iki taş ayrılır: dendritik akikte desenler siyah ya da kahverengi, ince ve düzlemsel; yosun akiğinde ise çoğunlukla yeşil, kalın ve taşın içine dağılmış kapanımlardır. İkisi de bantsız olduğu için mineraloglara göre aslında birer kalsedon çeşididir. Bantlı akikler için [akik](/tr/taslar/akik/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Türkiye'de

Eskişehir'de Dereyalak köyü çevresindeki Pliyosen yaşlı çakıltaşlarında, 5–30 cm çapında beyaz ve siyah akik yumruları bulunur. Yumruların ortası saydam, çevresi beyaz, onun dışı siyah dendritli, en dışı ise opalce zengin bir kabuktur. Bu oluşumlar 2014'te yayımlanan bilimsel bir çalışmayla belgelenmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Yarı saydam, açık renkli bir zeminde siyah ya da kahverengi, ağaç dalı veya eğrelti yaprağı gibi incelerek dallanan desenler görülür.
- Desenler genellikle taşın içinde düz bir yüzey boyunca, iki boyutlu bir çizim gibi yayılır; taş bu yüzeye paralel kesildiğinde manzara resmi gibi görünür.
- Çoğu örnekte akiğe özgü eş merkezli bantlar yoktur; varsa dendritler bantların arasında ya da yüzeyinde yer alır.
- Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış malzeme de bulunabilir: zemini ya da desenleri boya ile koyulaştırılmış taşlar doğal renkli olanlardan daha az değerlidir ve bu işlem belirtilmelidir.

## Değerini ne belirler?

Dendritik akiğin değerini en çok desen belirler: dalların inceliği, keskinliği ve bir ağaca, ormana ya da manzaraya ne kadar benzediği. Zeminin temiz ve eşit renkli olması, desenin taşın ortasına iyi yerleştirilmesi ve cilanın kalitesi de önemlidir. Taş genellikle hiçbir işlem görmez; boyanmış malzeme daha az değerlidir. Kalsedon bol bulunduğu için sıradan parçalar ucuz bir süs taşıdır; çarpıcı bir manzara gösteren taşlar ise koleksiyoncular ve kuyumcular tarafından aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Dendritik akiğin içindeki ağaç desenleri taşlaşmış bitkiler ya da yosunlardır. Doğrusu: Bu desenler bitki kalıntısı değil, taşın çatlaklarına sızan sulardan çöken mangan ve demir oksit minerallerinin dallanarak büyümesidir. Canlıya benzeyen bu tür mineral oluşumlarına “sahte fosil” (psödofosil) denir.
- Yanlış: Dendritik akik ile yosun akiği aynı taştır. Doğrusu: İkisi de bantsız kalsedondur ve sık karıştırılır. Dendritik akikte desenler siyah ya da kahverengi mangan-demir oksit dallarıdır ve çoğunlukla düz bir yüzeyde yayılır; yosun akiğindeki genellikle yeşil, yosun benzeri kapanımlar ise klorit, seladonit ya da hornblend gibi minerallerdir ve taşın içinde üç boyutlu dağılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi kitapları ve siteleri dendritik akiği “bolluk taşı” diye tanıtır; insanı dengelediğini, sakinlik verdiğini ve doğayla bağ kurmaya yardım ettiğini ileri sürer.
- Bazı kristal terapi siteleri dendritik akiğin dallanan desenleri nedeniyle sinir sistemine ve ağrılara iyi geldiğini iddia eder.

Bilim ne diyor?: Dendritik akiğin bolluk getirdiğine, sakinleştirdiğine ya da sinir sistemine ve ağrılara iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; dalların sinirlere ya da ağaçlara benzemesi, mineral kristallerinin büyüme biçiminden doğan bir görünüş benzerliğidir. Süren ağrılar için hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Romalı yazar Yaşlı Plinius, akik türleri arasında “ağaç akiği” anlamına gelen dendrachates adlı bir taştan söz eder; ad, taşın içindeki ağaç benzeri desenlerden gelir.
- Hindistan'ın Banda kentinde “shajar” (Arapçada “ağaç”) adıyla işlenen dendritik akik zanaatı, 2023'te Hindistan'ın coğrafi işaret siciline kaydedildi.
- Banda'da kesilen ham taşların yalnızca küçük bir bölümünde, yaklaşık yüzde 5'inde desen çıkar; desensiz taşlar ayıklanır.

## Nerede bulunur?

- Ken Nehri kıyıları, Banda, Uttar Pradeş, Hindistan (Önemli yatak): “Shajar” denen dendritik akiğin en iyisinin çıktığı yer; taş yaklaşık 400 yıldır Banda'da kesilip parlatılır
- Yellowstone Nehri vadisi (Sidney–Billings arası), Montana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Nehir çakıllarında bulunan “Montana yosun akiği”; siyah dallanan desenleri mangan oksittendir
- Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Dendritik akiğin kaynakları arasında sayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Dendritik akiğin kaynakları arasında sayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Dendritik akiğin kaynakları arasında sayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Dendritik akiğin kaynakları arasında sayılır; yerin ayrıntısı verilmez
- Dereyalak köyü çevresi, Eskişehir (Bilinen bulunuş yeri): Pliyosen yaşlı çakıltaşları içinde 5–30 cm çapında, siyah dendritli akik yumruları; bilimsel çalışmalarla belgelenmiştir

## Kaynaklar

- [Agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Agate), Wikipedia
- [Moss agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Moss_agate), Wikipedia
- [Pseudofossil](https://en.wikipedia.org/wiki/Pseudofossil), Wikipedia
- [Dendritic Agate](https://www.gemdat.org/gem-7599.html), Gemdat.org
- [Dendritic Agate](https://minerals.net/variety/dendritic-agate), Minerals.net
- [Dendritic Agate Buying Guide](https://www.gemselect.com/other-info/dendritic-agate-buying-guide.php), GemSelect
- [Occurrence of dendritic agate from Dereyalak village (Eskisehir), NW of Turkey and its relationship to sepiolite nodules in the region (Çalık & Arzoğulları), Journal of African Earth Sciences 97](https://doi.org/10.1016/j.jafrearsci.2014.04.028), Elsevier, 2014
- [Kalkolitik döneme ait Kanlıtaş Höyüğünde kullanılan süstaşlarının jeolojik özellikleri, Eskişehir (Çalık, Özbek & Türkcan), 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/80cb8db7e2b8f1e_ek.pdf), TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 2018
- [Artwork by nature (Shajar stone of Banda)](https://www.downtoearth.org.in/environment/artwork-by-nature), Down To Earth
- [Banda Shazar Patthar Craft (GI application 666)](https://search.ipindia.gov.in/GIRPublicSearch/Application/Details/666), Geographical Indications Registry, Government of India, 2023
- [Agate: Physical Properties and Origin (O. C. Farrington); Archaeology and Folk-lore (B. Laufer), Geology Leaflet 8](https://archive.org/details/Agatephysicalpr00Farr), Field Museum of Natural History, 1927


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/dendritik-akik/ · Lisans: CC BY-SA 4.0