# CM kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cm-kondrit/
- İngilizcesi: CM chondrite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 2,5–7
- Özgül ağırlık: 1,86–2,38 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah (erime kabuğu), koyu gri ile siyah (iç kısım), içinde açık renkli kondrüller ve kapanımlar
- Bileşim: Suyla değişmiş, “sünger gibi” bir matris (tokilinit-kronstedtit iç içe büyümeleri ve klorit, vermikülit, saponit gibi fillosilikatlar) içinde kalan kondrüller, olivin ve piroksen taneleri, az miktarda serbest metal ve küçük kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar. Karbon ve organik maddece zengindir.
- Doku: Neredeyse hepsi 2. petrolojik tiptedir: kondrüllerin bir bölümü suyla çözülmüş ya da değişmiştir. Kalan kondrüller ortalama yaklaşık 0,3 mm'dir ve çoğu zaman çevrelerinde değişmiş malzemeden halkalar bulunur. Çoğu breştir ve gözeneklidir.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

En sık bulunan karbonlu kondritler: suyla değişmiş, organik maddece zengin, Murchison'un da üyesi olduğu koyu renkli taşlar.

CM kondritler, tip örnekleri olan Mighei meteoritine (Ukrayna, 1889) benzeyen karbonlu kondritlerdir. Karbonlu kondritler arasında en sık bulunan gruptur, ama yine de sıradan kondritlerden çok daha enderdir. Neredeyse hepsi 2. petrolojik tiptedir: ana gövdelerinde suyla değişmişlerdir ve kondrüllerinin bir kısmı çözülmüştür. Karbon ve organik maddece zengindirler; amino asitleriyle ünlü Murchison meteoriti de bir CM kondrittir.

## Nasıl oluşur?

CM kondritler, Güneş Sistemi'nin başında oluşmuş, karbon ve uçucu maddelerce zengin bir asteroitten gelir. Ana gövdelerinde sıvı su kayacı değiştirdi: kondrüllerin, olivin ve piroksen tanelerinin ve metalin bir bölümü su içeren matris minerallerine dönüştü. Değişimin derecesi örnekten örneğe farklıdır; bu yüzden CM2.0'dan (daha çok değişmiş, CI'ya yakın) CM2.9'a (az değişmiş, CO'ya yakın) uzanan alt tipler önerilmiştir.

CM kondritler en çok CI ve CO kondritlere benzer; üçü de olağandışı titan-50 ve krom-54 izotopları taşır. Çoğu, çarpışmalarla kırılıp yeniden birleşmiş, gözenekli breşlerdir.

## Ne işe yarar?

- **Su ve organik madde:** Asteroitlerdeki suyun ve organik bileşiklerin tarihini anlamak için incelenir.
- **Yaşamın yapı taşları:** Murchison gibi CM kondritlerde amino asitler, şekerler ve bazlar bulunmuştur.

## Ünlü CM kondritler

Murchison (Avustralya, 1969) en çok incelenen meteoritlerdendir. Murray (Kentucky, 1950) 45 kilometrenin üzerinde patlayıp parçalandı. Winchcombe (İngiltere, 2021) halka yapılan bir çağrıyla hızla toplanan bir düşüştür. Gruba adını veren Mighei 1889'da Ukrayna'ya düşmüştür.

## Nasıl tanınır?

- Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi koyu gri ile siyah arasındadır.
- Koyu, gözenekli matris içinde küçük, açık renkli kondrüller ve kapanımlar seçilir.
- Yoğunlukları düşüktür (yaklaşık 2,1 g/cm³); aynı boydaki sıradan bir kondritten belirgin biçimde hafiftirler.

## Değerini ne belirler?

CM kondritler sıradan kondritlerden çok daha ender olduğundan daha çok aranır. Bir parçanın değerini kütlesi, tazeliği, ünlü bir düşüşe (Murchison, Murray, Winchcombe gibi) ait olup olmadığı ve belgelenmiş kaynağı belirler. Bilimsel değerleri, içerdikleri su ve organik maddeden gelir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Meteoritler düştükten sonra yıllarca bozulmadan kalır. Doğrusu: CM kondritler gibi suca zengin, gözenekli meteoritler Dünya'nın nemli ortamında hızla değişebilir. Winchcombe meteoritinin parçaları bu yüzden, halka yapılan bir çağrıyla bozulmadan önce hızla toplanmaya çalışıldı.

## Merak edilenler

**CM kondritlerin kondrülleri neden azdır?**

Ana gövdelerinde sıvı su, kondrüllerin ve olivin, piroksen ve metal tanelerinin bir bölümünü çözdü ya da matris minerallerine dönüştürdü. Küçük kondrüller tamamen kaybolmuş, büyükler ise kısmen kalmış olabilir; bu yüzden kalan kondrüllerin çevresinde çoğu zaman değişmiş malzemeden halkalar görülür.

## Bunu biliyor muydun?

- Meteorit Kataloğu'nun 2000 baskısında 15 CM düşüşü ve 146 CM buluntusu kayıtlıydı; en yakın grup olan CO'da bu sayılar 5 ve 80'di.
- 2021'de İngiltere'ye düşen Winchcombe meteoriti, halka yapılan çağrı sayesinde bozulmadan, birkaç gün içinde toplandı.
- CM matrisi araştırmacılar tarafından “sünger gibi” diye tanımlanmıştır; uzun süre tam tanımlanamadığı için “az tanımlanmış faz” (PCP) diye anıldı.

## Nerede bulunur?

- Murchison, Victoria, Avustralya (Önemli yatak): 1969'da düşen, 100 kg'ı aşkın parçası toplanan ve amino asitleriyle ünlü CM2 kondrit; en çok incelenen meteoritlerden biri.
- Murray, Kentucky, ABD (Bilinen bulunuş yeri): 20 Eylül 1950 sabahı batı Kentucky'nin 45 km'den daha yukarısında patlayan CM2 kondrit; toplam 12,6 kg.
- Winchcombe, Gloucestershire, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): 28 Şubat 2021'de yeşil bir ateş topu olarak görülen CM2 kondrit; halka yapılan çağrı sayesinde parçalar bozulmadan hızla toplandı.

## Kaynaklar

- [CM chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/CM_chondrite), Wikipedia
- [Murchison meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Murchison_meteorite), Wikipedia
- [Murray meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Murray_meteorite), Wikipedia
- [Winchcombe meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Winchcombe_meteorite), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cm-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0