# CI kondrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ci-kondrit/
- İngilizcesi: CI chondrite
- Diğer adları: C1 kondrit, Ivuna tipi karbonlu kondrit
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 2,5–7
- Özgül ağırlık: 2,11 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: siyah, kömür siyahı, koyu gri
- Bileşim: Hacimce %90'dan fazlası ince taneli fillosilikatlardır (başlıca serpantin-saponit iç içe büyümeleri). Ayrıca yaklaşık %10 manyetit, %7 pirotit, %5 karbonatlar ve %5 ferrihidrit içerir. Ağırlıkça %18–20 su, %3–5 karbon (çoğu organik madde) ve %18–20 demir bulunur; en bol element oksijendir (%46).
- Doku: Koyu, ince taneli, kile benzer bir matris; gözle görülür kondrül, kalsiyum-alüminyumca zengin kapanım ya da amipsi olivin kümesi yoktur. Gözenekliliği %25–30'a ulaşabilir; çatlaklarını sülfat mineralleriyle dolu damarlar keser.
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş

Güneş'in bileşimini taşıyan kara taşlar: kondrülü bile kalmamış, sulu ve en ilkel meteoritler.

CI kondritler (C1 ya da Ivuna tipi karbonlu kondritler) çok ender bulunan bir karbonlu kondrit grubudur; adlarını tip örnekleri olan Tanzanya'daki Ivuna meteoritinden alırlar. Kimyasal olarak bilinen en ilkel meteoritlerdir: element bileşimleri, gazlar dışında Güneş'inkine çok yakındır. Bu yüzden gezegen biliminde evrendeki element bolluğunun standart başvuru örneğidirler. Orgueil, Alais, Ivuna, Tonk ve Revelstoke bu grubun bilinen örnekleridir.

## Nasıl oluşur?

CI kondritler, Güneş Sistemi'nin başında oluşmuş ve hiç erimemiş bir asteroitten gelir. Ana gövdelerinde sıvı su çatlaklardan içeri sızdı ve kayacı neredeyse tamamen değiştirdi: kondrüller, kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar ve olivin kümeleri yok oldu, yerlerini kile benzer su içeren mineraller aldı. Su, çatlaklara sülfat mineralleriyle dolu damarlar bıraktı.

Bu yoğun değişime karşın CI kondritler, Güneş Sistemi'nin ilk element bileşimini korumuştur. Oksijen izotopları onları öteki meteorit gruplarından açıkça ayırır. Ana gövdelerinin hangi asteroit olduğu hâlâ tartışmalıdır.

## Ne işe yarar?

- **Kozmik element bolluğu:** Güneş Sistemi'nin bileşimi için standart başvuru malzemesidir.
- **Su ve organik madde:** Erken Güneş Sistemi'nde suyun ve karbonlu bileşiklerin nasıl oluştuğunu incelemeye yarar.
- **Yaşamın kökeni:** İçlerindeki organik bileşikler, yaşamın yapı taşlarının kökeni tartışmalarında incelenir.

## Bilinen CI kondritler

Bu grubun bilinen düşüşleri Orgueil (Fransa, 1864), Alais (Fransa, 1806), Ivuna (Tanzanya), Tonk (Hindistan) ve Revelstoke'tur (Kanada); bunlara Antarktika'da bulunan CI benzeri örnekler eklenir. En büyüğü ve en çok incelenenleri 14 kilogramlık Orgueil'dir.

## Nasıl tanınır?

- Kömür karası bir taştır; kile benzer ince bir matristen oluşur.
- Suyla yoğun biçimde değiştikleri için gözle görülür kondrül içermezler.
- Bir taşın CI kondrit olduğu ancak laboratuvarda kimyası ve oksijen izotopları incelenerek anlaşılır.

## Değerini ne belirler?

CI kondritler son derece enderdir: bilinen örneklerin sayısı tartışmalıdır (5 ile 10'dan biraz fazlası arasında) ve toplam bilinen ağırlıkları yaklaşık 17 kilogramdır. Bilimsel değerleri çok yüksektir; örnekleri müzelerde ve araştırma kurumlarında saklanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Karbonlu kondritler, karbonu en bol meteoritlerdir. Doğrusu: CI kondritler karbonlu kondritler içinde en çok karbonu içerir (ağırlıkça %3–5), ama bazı üreilitler daha da fazla karbon taşır. “Karbonlu” adı, onları sıradan kondritlerden ayırmak için verilmiştir.

## Merak edilenler

**CI kondritler neden bu kadar önemlidir?**

Suyla yoğun biçimde değişmiş olmalarına karşın Güneş Sistemi'nin ilk element bileşimini korumuşlardır. Bu yüzden Güneş Sistemi'ndeki elementlerin bolluğunu belirlemek için standart başvuru malzemesidirler. Ayrıca uçucu maddelerin ve belki de yaşamın yapı taşlarının kökenine dair ipuçları taşırlar.

## Bunu biliyor muydun?

- Ağırlıkça %18–20 su içerirler; bu, 67P/Çuryumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızındakinden de fazladır.
- Ivuna ve Orgueil'de, kristallerin içinde hapsolmuş eski sıvılar bulundu; bunlar erken Güneş Sistemi'nden kalan tuzlu suların bilinen tek doğrudan örnekleridir.
- Alais meteoriti (Fransa, 1806), tanımlanan ilk karbonlu kondrittir.

## Nerede bulunur?

- Orgueil, Tarn-et-Garonne, Fransa (Önemli yatak): 14 Mayıs 1864'te düşen, en büyük ve en çok incelenen CI kondrit (14 kg).
- Alès (Alais), Gard, Fransa (Tarihî kaynak): 15 Mart 1806'da düşen Alais, tanımlanan ilk karbonlu kondrittir; toplam 6 kg düştü, ama bugün yalnızca 0,26 kg kalmıştır.

## Kaynaklar

- [CI chondrite](https://en.wikipedia.org/wiki/CI_chondrite), Wikipedia
- [CI kondrit](https://tr.wikipedia.org/wiki/CI_kondrit), Vikipedi
- [Alais meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Alais_meteorite), Wikipedia
- [Orgueil (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Orgueil_(meteorite)), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ci-kondrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0