# Cape York meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cape-york-meteoriti/
- İngilizcesi: Cape York meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: koyu kahverengi ile siyahımsı (dış yüzey), çelik grisi (kesilmiş yüzey)
- Bileşim: Demir-nikel alaşımı: %7,84 nikel, %0,50 kobalt, %0,15 fosfor, %1,3 kükürt, geri kalanı büyük ölçüde demir; milyonda 19 galyum, 36 germanyum ve 5 iridyum. Bol miktarda uzunca troilit (demir sülfür) yumruları içerir; bunlarda kromit, fosfatlar, silis ve bakır kapanımları bulunur. Metalin içinde ender bir nitrür minerali olan karlsbergit (CrN) görülür.
- Doku: Masif metal; IIIAB grubundan orta oktahedrit. Kesilip asitle dağlandığında Widmanstätten deseni ve koyu troilit yumruları görülür.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Grönland Inuitlerinin yüzyıllarca demir kaynağı olan meteorit: en büyük parçası 31 tonluk Ahnighito, taşınmış en ağır meteorittir.

Cape York meteoriti (Innaanganeq), Kuzeybatı Grönland'da bulunan, bilinen en büyük demir meteoritlerden biridir. Küçük parçaların yanı sıra toplam 58 ton ağırlığında en az sekiz büyük parçası bulunmuştur; en büyüğü olan 31 tonluk Ahnighito, New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenir ve yerinden taşınmış en ağır meteorittir. Bölgedeki Inughuit (yerel Inuitler) bu demir kütlelerini yüzyıllar boyunca alet ve zıpkın yapmak için kullandı.

## Nasıl oluşur?

Cape York, IIIAB grubundan bir demir meteorittir. Bu tür meteoritler, Güneş Sistemi'nin erken döneminde erimiş küçük gezegenlerin (asteroitlerin) metal çekirdeklerinden gelir. Parçalar Dünya'ya muhtemelen son birkaç bin yıl içinde düştü; bazı tahminler 10.000 yıl öncesini verir. Düşüşü kimse görmedi.

Bütün parçalar yüzeyde, kısmen gömülü olarak bulundu. İki ana görüş vardır: ya meteorit Grönland'da bilinmeyen bir yere düştü ve buzullar parçaları bugünkü yerlerine taşıdı, ya da buzullar çekildikten sonra doğrudan bulundukları yerlere düştüler.

## Ne işe yarar?

- **Yerli halkların demir kaynağı:** Inughuit yüzyıllarca bu kütlelerden alet ve zıpkın ucu yaptı. Bu demir Thule kültürünün ticaret ağıyla Arktik'e ve Kuzey Amerika anakarasına yayıldı.
- **Müzeler ve bilim:** Ahnighito, “Kadın” ve “Köpek” New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde; 20 tonluk Agpalilik (“Adam”) Kopenhag Üniversitesi Jeoloji Müzesi'ndedir. Parçalar demir meteoritlerin yapısını ve kimyasını incelemek için kullanılır.

## Tarihçe

1818'de John Ross'un İngiliz keşif gezisi Melville Körfezi'nde Inuitlerle karşılaştı; Inuitler yakındaki bir demir kaynağı için bölgeye yerleştiklerini söyledi. Ross bu demirin meteorit olduğunu doğru tahmin etti, ama kaynağa ulaşamadı. Ancak 1894'te Robert Peary, bir Inuit rehberin yardımıyla meteorite ulaştı ve 1895 ile 1897'de üç parçayı New York'a taşıdı. Peary, bu sefer sırasında altı Inughuit'i incelenmek üzere ABD'ye götürdü; bunların dördü birkaç ay içinde öldü ve Peary Inuitlere davranışı nedeniyle ağır biçimde eleştirildi. 1913'te Savik I, 1955'te Thule, 1963'te Agpalilik ve 1984'te Tunorput parçaları bulundu.

## Nasıl tanınır?

- Dış yüzeyi koyu kahverengi ya da siyahımsı, çok ağır metal kütleleridir; neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çeker.
- Kesilip asitle dağlandığında orta incelikte bir Widmanstätten deseni ve aralarında koyu, uzunca troilit yumruları görülür.
- Bir parçanın gerçekten Cape York'tan geldiğini yalnızca belgesi ve laboratuvar analizi gösterebilir.

## Değerini ne belirler?

Büyük parçalar müzelerde korunur ve satılık değildir; değerleri bilimsel ve kültüreldir. Cape York'un ayrıca Arktik'teki yerli halkların tarihinde, Avrupalılarla temastan önce uzun bir ticaret ağıyla dağıtılan bir demir kaynağı olarak eşsiz bir yeri vardır. Küçük parçaların değerini kütlesi, kesitteki desen ve belgelenmiş kaynağı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Cape York meteoriti 58 milyon yıl önce düştü. Doğrusu: Kopenhag'daki Agpalilik parçasının yanındaki bir müze levhası bu tarihi verir, ama arkeolojik ve tarihsel tahminler düşüşü son 1.000–10.000 yıla, yayımlanmış Dünya'da kalma yaşı tahminleri ise 1–2 milyon yıla yerleştirir. Levhanın, meteoroidin uzayda geçirdiği süreyi (kozmik ışın maruziyet yaşı yaklaşık 93 milyon yıl) Dünya'da geçen süreyle karıştırmış olabileceği düşünülür.
- Yanlış: Grönland'da bulunan büyük demir kütlelerinin hepsi meteorittir. Doğrusu: 1870'te Nordenskiöld, Disko Adası'ndaki Ovifak'ta büyük demir kütleleri buldu; bunların Dünya kökenli olduğu kısa sürede anlaşıldı. Cape York ise gerçek bir meteorittir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Robert Peary'ye anlatılan bir Inuit efsanesine göre en önemli üç parça, kötü ruh Tornarsuk'un gökten fırlattığı, dikiş diken bir kadın, onun çadırı ve kıvrılıp yatmış köpeğiydi.

Bilim ne diyor?: Bu bir halk efsanesidir. Bilimsel olarak parçalar, son birkaç bin yıl içinde Grönland'a düşen tek bir demir meteoritin parçalarıdır; kimse düşüşü görmemiştir. Parçaların düştükleri yerde mi kaldığı, yoksa buzullarla mı taşındığı hâlâ tartışılmaktadır.

## Merak edilenler

**Inuitler Cape York meteoritini nasıl kullandı?**

Inughuit, meteorit kütlelerinden taşlarla parçalar koparıp bunları soğukken dövdü ve alet, bıçak ve zıpkın uçları yaptı. Bu demir, Thule kültürünün ticaret ağıyla Arktik takımadalarına ve Kuzey Amerika anakarasına kadar ulaştı; 1450'den önceye tarihlenen Cape York demiri parçaları bu geniş bölgede bulunmuştur.

## Bunu biliyor muydun?

- Inuitler meteorit demirini taşlarla döverek, yani soğuk dövme yöntemiyle işlerdi. Bugünkü Nuuk yakınındaki bir Orta Çağ Norse çiftliğinde bu meteoritin demirinden yapılmış bir ok ucu bulundu.
- Ahnighito 3,4 × 2,1 × 1,7 metre boyutundadır; müzedeki kaidesinin ayakları binanın altındaki ana kayaya kadar iner.
- 1984'te bir avcının Meteorit Adası'nın kıyısında, alçak gelgitte açığa çıkmış hâlde bulduğu Tunorput parçası, muhtemelen denizde bulunmuş ilk meteorittir.

## Nerede bulunur?

- Cape York ve Meteorit Adası, Melville Körfezi, Kuzeybatı Grönland (Tip lokalite): İlk parçaların bulunduğu yer. “Kadın”, “Köpek” ve en büyük parça “Çadır” (Ahnighito) 1895 ve 1897'de Robert Peary tarafından New York'a götürüldü. 1984'te bulunan Tunorput parçası, muhtemelen denizde bulunan ilk meteorittir.
- Thule (Pituffik) yakını, Kuzeybatı Grönland (Bilinen bulunuş yeri): 48,6 kg'lık, oturan bir kaza benzeyen “Thule” parçasının 1955'te buzulbilimcilerce bulunduğu bölge. Nokta Pituffik Uzay Üssü'nü gösterir.

## Kaynaklar

- [Cape York meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_York_meteorite), Wikipedia
- [Pituffik Space Base](https://en.wikipedia.org/wiki/Pituffik_Space_Base), Wikipedia
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cape-york-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0