# Canyon Diablo meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/canyon-diablo-meteoriti/
- İngilizcesi: Canyon Diablo meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: pas kahverengisi ile siyahımsı (dış yüzey), çelik grisi (kesilmiş yüzey), siyah (grafit yumruları)
- Bileşim: Demir-nikel alaşımı: %7,1 nikel, %0,46 kobalt, %0,26 fosfor, yaklaşık %1 karbon ve %1 kükürt; milyonda 80 galyum, 320 germanyum ve 1,9 iridyum. En bol bileşeni kamasittir; tenit, şreibersit, kohenit, haksonit, troilit, daubreelit, kromit, grafit, küçük elmaslar, lonsdaleyit ve moissanit de bildirilmiştir.
- Doku: Masif metal; IAB-MG grubundan kaba oktahedrit. Bazı örneklerde içinde metal damarları ve küçük elmaslar bulunan troilit-grafit yumruları vardır.
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı

Arizona'daki Meteor Krateri'ni açan asteroidin parçaları; Dünya'nın 4,55 milyar yıllık yaşı bu meteoritle ölçüldü.

Canyon Diablo meteoriti, ABD'nin Arizona eyaletindeki Meteor Krateri'ni (Barringer Krateri) yaklaşık 50.000 yıl önce açan, çapı yaklaşık 50 metrelik asteroidin parçalarına verilen addır. Parçalar kraterin kenarı çevresinde bulunur ve toplam 30 ton kadar toplanmıştır; en büyüğü 639 kilogramdır. Kaba oktahedrit türünden bir demir meteorittir ve içinde küçük elmaslar bile bulunur. 1953'te Clair Patterson bu meteoritteki kurşun izotoplarını ölçerek Dünya'nın yaşını 4,55 milyar yıl olarak hesapladı.

## Nasıl oluşur?

Canyon Diablo, IAB grubundan bir demir meteorittir. Çapı yaklaşık 50 metrelik metal bir cisim, yaklaşık 50.000 yıl önce bugünkü Arizona'ya çarparak Meteor Krateri'ni açtı. Çarpmayla cisim parçalandı ve parçaları kraterin çevresine saçıldı. Bugün meteorit parçaları kraterin kenarında ve çevresindeki saçılma alanında bulunur; adını veren Canyon Diablo kanyonu bu alanın en batısında, kraterin yaklaşık 4 kilometre batısındadır.

Meteoritin içindeki küçük elmaslar ve lonsdaleyit, karbonun yüksek basınç altında dönüşmesiyle oluşan minerallerdir.

## Ne işe yarar?

- **Dünya'nın yaşı:** 1953'te Clair Patterson bu meteoritin kurşun izotoplarını kullanarak Dünya'nın yaşını 4,55 milyar yıl olarak belirledi.
- **İzotop standardı:** Meteoritteki troilit, kükürt izotop oranları için standart referans olarak kullanılır.
- **Krater bilimi:** Meteor Krateri ve meteoritleri, çarpma kraterlerinin volkanik olmadığının kanıtlanmasında önemli rol oynadı.
- **Tarih:** Tarih öncesi Amerika yerlileri bu meteorit parçalarını biliyor ve kullanıyordu.

## Tarihçe

Parçalar 1891'de, en yakın postane olan Canyon Diablo'nun adıyla anıldı ve 19. yüzyıldan beri bilim insanlarınca toplanıp incelenir. En büyük parça olan 639 kilogramlık Holsinger meteoriti, kraterin kenarındaki Meteor Krateri Ziyaretçi Merkezi'nde sergilenir. Sepete benzeyen biçimiyle bilinen 22 kilogramlık “Sepet Meteoriti” de Meteor Krateri Müzesi'ndedir.

## Nasıl tanınır?

- Dış yüzeyi pas kahverengisi ile siyahımsı, ağır metal parçalarıdır; bazılarında başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) görülür.
- Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.
- Kesilip asitle dağlandığında kaba bir Widmanstätten deseni ve bazen siyah grafit-troilit yumruları görülür.

## Değerini ne belirler?

Canyon Diablo, çok miktarda toplandığı için koleksiyonlarda en sık görülen demir meteoritlerden biridir. Bir parçanın değerini kütlesi, biçimi, dış yüzeyinin durumu (paslanma), kesitteki desen ve belgelenmiş kaynağı belirler. Bilimsel değeri ise çok yüksektir: Dünya'nın yaşının ölçülmesinde ve izotop standartlarında kullanılmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Meteor Krateri bir volkan krateridir. Doğrusu: 19. yüzyılın sonundan 20. yüzyılın başına kadar kraterin kökeni uzun süre tartışıldı. Daniel M. Barringer, F. R. Moulton ve Harvey H. Nininger'in çalışmalarıyla, 1930'ların başında kraterin bir meteorit çarpmasıyla oluştuğu büyük ölçüde kabul edildi.

## Merak edilenler

**Dünya'nın yaşı bir meteoritle nasıl ölçüldü?**

Meteoritler Dünya'yla aynı dönemde, Güneş Sistemi'nin başında oluştu. 1953'te Clair Cameron Patterson, Canyon Diablo meteoritinden alınan örneklerdeki kurşun izotop oranlarını ölçtü ve uranyum-kurşun yöntemiyle Dünya'nın yaşını 4,550 milyar yıl (artı eksi 70 milyon yıl) olarak hesapladı. Bu değer bugün de kabul gören tahmine çok yakındır.

## Bunu biliyor muydun?

- Meteoritteki troilit (demir sülfür), dünya genelinde kükürt izotop oranları için standart referans olarak kullanılır.
- İçinde Dünya'nın en sert ikinci doğal minerali olan moissanit (silisyum karbür), elmas ve lonsdaleyit bulunmuştur.
- Parçaları dünyanın birçok müzesindedir: ABD dışındaki en büyük parça (485 kg) Yeni Zelanda'nın Christchurch kentindeki Canterbury Müzesi'nde, 360 kg'lık bir parça da Paris'teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi'ndedir.

## Nerede bulunur?

- Meteor Krateri (Barringer Krateri), Coconino County, Arizona, ABD (Tip lokalite): Yaklaşık 50.000 yıl önce, çapı yaklaşık 50 metre olan bir asteroidin açtığı krater. Meteorit parçaları kraterin kenarı çevresinde bulunur; en büyüğü olan 639 kg'lık Holsinger meteoriti kenardaki ziyaretçi merkezinde sergilenir. Ad, en yakın postane olan Canyon Diablo'dan gelir.

## Kaynaklar

- [Canyon Diablo (meteorite)](https://en.wikipedia.org/wiki/Canyon_Diablo_(meteorite)), Wikipedia
- [Meteor Crater](https://en.wikipedia.org/wiki/Meteor_Crater), Wikipedia
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/canyon-diablo-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0