# Çakmaktaşı (çört)

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakmaktasi/
- İngilizcesi: Chert and flint
- Diğer adları: Çört, Sileks
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,4–2,7 g/cm³
- Parlaklık: Mumsu, Mat
- Saydamlık: Opak, Yarı saydam
- Renkler: gri, siyah, kahverengi, beyaz, kırmızı
- Kırılma: Konkoidal (midye kabuğu gibi), çok keskin kenarlı
- Bileşim: Mikrokristalin ve kriptokristalin kuvars (SiO₂), kısmen kalsedon; az miktarda su, kil, karbonat ve demir oksit içerebilir. Demir oksitçe zengin kırmızı ve kahverengi türüne jasp denir.
- Doku: Kristalleri gözle seçilemeyecek kadar küçük, yoğun ve sert. Kireçtaşı ve tebeşir içinde yumrular (nodüller) ya da şeylle ardalanan ince katmanlar hâlinde bulunur. Tebeşirdeki çakmaktaşı yumrularının dışı genellikle beyaz bir kabukla örtülüdür.
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.

Çört, gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan, çok sert bir tortul kayaçtır. Tebeşir ve kireçtaşı içinde yumrular hâlinde bulunan koyu renkli türüne çakmaktaşı denir. Kırıldığında çok keskin kenarlar oluştuğu için insanlar yüz binlerce yıl boyunca bıçak, ok ucu ve kazıyıcı gibi aletlerini bu taştan yapmıştır.

## Nasıl oluşur?

Çörtlerin çoğu deniz tabanında oluşur. İskeletini silisten yapan **radyolarya** ve **diyatome** gibi tek hücreli canlıların ve **süngerlerin** kalıntıları dipte birikir. Gömüldükten sonra bu silis çözünür ve yeniden çökelir: Ya ince şeyl katmanlarıyla ardalanan **katmanlı çörtleri** oluşturur ya da kireçtaşı ve tebeşir içindeki karbonatın yerini alarak yumrular meydana getirir. Tebeşirdeki bu koyu renkli yumrulara **çakmaktaşı** denir.

Çörtün rengi içindeki safsızlıklara bağlıdır: Organik madde çakmaktaşına koyu gri ve siyah, demir oksitler ise **jaspa** kırmızı ve kahverengi renk verir.

## Ne işe yarar?

- **Alet taşı:** Taş Devri boyunca bıçak, ok ucu, kazıyıcı ve balta yapımının başlıca hammaddesiydi.
- **Ateş ve tüfek:** Çeliğe vurulunca kıvılcım çıkardığı için ateş yakmakta ve çakmaklı tüfeklerin ateşleme düzeneğinde kullanıldı.
- **İnşaat:** Kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak kullanılır. Ancak ayrışmış, gözenekli çörtler betonda yüzey patlamalarına yol açabilir.
- **Öğütme ve aşındırma:** Yuvarlak çakmaktaşı çakılları, seramik ve boya hammaddelerini öğüten değirmenlerde çelik bilyelerin yerine kullanılır; böylece ürüne demir karışmaz. Kırılmış çakmaktaşı zımpara kâğıdında aşındırıcı olarak da kullanılır.
- **Süs taşı:** İyi cila alan renkli türleri, özellikle jasp, takı ve süs eşyası yapımında kullanılır.

## Taş Devri'nden bugüne

Çakmaktaşı ve çört, Taş Devri insanlarının en önemli alet taşıydı. Belçika'daki Spiennes ve Polonya'daki Krzemionki gibi Neolitik madenlerde, kaliteli taşa ulaşmak için derin kuyular kazılmıştır.

Anadolu'da harman dövenlerinin altına çakmaktaşı kırıkları çakılırdı; 1967'de Eskişehir–Kütahya yöresinde çekilen film görüntüleri, döven taşlarının o yıllarda hâlâ elle yontulduğunu gösterir. Çakmaktaşı ateş yakmak ve çakmaklı tüfekleri ateşlemek için de kullanılmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur.
- Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez.
- Mumsu ya da mat bir parlaklığı vardır; çakmaktaşının ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür.
- Asitle köpürmez; tebeşir veya kireçtaşı içinden çıkan yumruları çoğu zaman beyaz bir kabukla örtülüdür.

## Sahteler ve taklitler

- Çakmaklardaki “çakmak taşı” gerçek çakmaktaşı değildir; demir ve seryum içeren ferroseryum adlı yapay bir alaşımdır.
- Antik ok ucu ya da el baltası diye satılan parçaların bir kısmı, çakmaktaşından veya camdan yeni yontulmuş kopyalardır. Ayrıca arkeolojik eserlerin alım satımı Türkiye dahil pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.
- Jasp, çörtün bir türüdür; ancak süs taşı ticaretinde “jasp” adıyla satılan taşların bir kısmı aslında başka kayaç veya minerallerdir, bazıları da boyanmıştır.

## Değerini ne belirler?

Çört ve çakmaktaşı bol bulunan taşlardır; kırma taş ve agrega olarak ton hesabıyla satıldıkları için değerleri düşüktür. Değer kazanmaları için özel bir nitelik gerekir: Alet yontmaya elverişli, çatlaksız ve her yeri aynı dokuda yumrular, iyi cila alan renkli jasplar ya da Rhynie çörtü gibi fosil içeren örnekler aranır. Tarih öncesi ok uçları ve baltalar ise arkeolojik eserdir; değerleri bilimseldir ve alım satımları pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Çakmaktaşı çeliğe vurulduğunda çıkan kıvılcımlar taştan gelir. Doğrusu: Kıvılcımlar aslında çelikten gelir: Sert ve keskin çakmaktaşı kenarı çelikten minik parçalar koparır; bu demir parçacıkları havadaki oksijenle tepkimeye girerek kızarır ve kav gibi kolay tutuşan bir malzemeyi yakabilir.
- Yanlış: Siyah, cam gibi parlak ve keskin kenarlı her taş çakmaktaşıdır. Doğrusu: Bu görünüşteki taşların bir kısmı obsidiyendir: Obsidiyen kuvars değil volkanik camdır, çakmaktaşından daha camsı parlar ve daha yumuşaktır (5–5,5). Anadolu'da Çatalhöyük gibi tarih öncesi yerleşmelerde alet yapımında obsidiyen de yaygın biçimde kullanılmıştır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Britanya ve İrlanda'da tarlalarda bulunan tarih öncesi çakmaktaşı ok uçlarının perilerin attığı oklar (“elf-arrow”) olduğuna, bazı hastalıklara hem yol açtığına hem de onları iyileştirdiğine inanılırdı; bu ok uçları cadılığa karşı muska olarak, bazen gümüşe takılarak taşınırdı.
- Avrupa'nın birçok yerinde topraktan çıkan tarih öncesi taş baltaların ve ok uçlarının yıldırımla gökten düşen “yıldırım taşları” olduğuna ve evi yıldırımdan koruduğuna inanılırdı.

Bilim ne diyor?: Bu nesneler gökten düşmemiş ya da perilerce yapılmamıştır; Taş Devri insanlarının çakmaktaşı ve başka taşlardan yonttuğu aletlerdir. Bir ok ucunun hastalık iyileştirdiğine ya da yıldırımı uzak tuttuğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur.

## Güvenlik

Yontulan çakmaktaşı jilet kadar keskin kenarlar ve kıymıklar oluşturur; çalışırken eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Yontma ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir ve solunduğunda silikozise yol açabilir.

## Bunu biliyor muydun?

- Çakmaktaşı çeliğe vurulduğunda kıvılcım çıkar. Bu yüzden ateş yakmanın yanı sıra 17. yüzyıldan 19. yüzyılın başlarına kadar çakmaklı tüfeklerin ateşleme mekanizmasında da kullanılmıştır.
- İskoçya'daki yaklaşık 400 milyon yıllık Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini hücreleri görülebilecek kadar ayrıntılı korumuştur.

## Nerede bulunur?

- Spiennes, Mons, Belçika (Tarihî kaynak): Avrupa'nın en büyük ve en eski Neolitik çakmaktaşı madenlerinden biri; 2000'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Krzemionki, Polonya (Tarihî kaynak): MÖ yaklaşık 3900–1600 yılları arasında, çoğunlukla balta yapımı için çizgili çakmaktaşı çıkarılan yaklaşık 4.000 kuyu ve ocak; 2019'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Grime's Graves, Norfolk, İngiltere (Tarihî kaynak): Tebeşir içindeki kaliteli çakmaktaşı katmanına ulaşmak için Neolitik dönemde kazılmış yüzlerce maden kuyusunun izleri.
- Rhynie, Aberdeenshire, İskoçya (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 400 milyon yıllık (Erken Devoniyen) Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini ve küçük eklembacaklıları hücre ayrıntısına kadar korumuştur.
- Grand-Pressigny, Indre-et-Loire, Fransa (Tarihî kaynak): Karamel renkli, kaliteli çakmaktaşı çıkarılan Kalkolitik maden; buradan yontulan bıçak ve baltalar Pireneler'den Hollanda ve İsviçre'ye kadar uzanan geniş bir alanda ticarete konu olmuştur.
- Flint Ridge, Ohio, ABD (Tarihî kaynak): Yerli Amerikalıların yüzlerce ocaktan çakmaktaşı çıkardığı bir tepe sırtı; “Ohio çakmaktaşı” doğu Kuzey Amerika'da geniş bir alana taşınarak ticarete konu olmuştur.
- Rohri Tepeleri, Sind, Pakistan (Tarihî kaynak): İndus Nehri ile Nara Nehri arasında uzanan kireçtaşı tepeleri; Paleolitik döneme ait çakmaktaşı eserler burada bulunmuştur.
- Schreiber, Ontario, Kanada (Bilinen bulunuş yeri): Superior Gölü kıyısında, yaklaşık 1,9 milyar yıllık Gunflint çörtü bulunur; içindeki mikroskobik fosiller, bilinen en eski canlı kalıntıları arasında sayılır.
- Marble Bar, Pilbara, Batı Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 3,47 milyar yıllık Apex çörtü bu yöredendir; içindeki “mikrofosil” yapıların gerçekten canlı kalıntısı olup olmadığı bilim insanları arasında hâlâ tartışılmaktadır.

## Belgeseller

- [How England Was Made | Episode 1: Neolithic Mines](https://www.youtube.com/watch?v=GW2RORswWQA), English Heritage (İngilizce)
- [Inside Grimes Graves | Exploring a 4,500-Year-Old Neolithic Flint Mine](https://www.youtube.com/watch?v=OMZAyb4pPGY), Will Lord Prehistoric Survival (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Chert and flint](https://www.britannica.com/science/chert), Encyclopaedia Britannica
- [Neolithic Flint Mines at Spiennes (Mons)](https://whc.unesco.org/en/list/1006/), UNESCO World Heritage Centre
- [Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region](https://whc.unesco.org/en/list/1599/), UNESCO World Heritage Centre
- [Turkey 1967, Reel 51 of 52 (Eskişehir, Kütahya: chipping flint for threshing sledges)](https://collections.penn.museum/collections/videos/video/510), Penn Museum, 1967
- [Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191)](https://www.rocscience.com/help/rocfall/documentation/slope/materials/reference-tables), Rocscience, RocFall2 documentation
- [Flint](https://en.wikipedia.org/wiki/Flint), Wikipedia
- [Elfshot](https://en.wikipedia.org/wiki/Elfshot), Wikipedia
- [Thunderstone (folklore)](https://en.wikipedia.org/wiki/Thunderstone_(folklore)), Wikipedia
- [Le Grand-Pressigny](https://en.wikipedia.org/wiki/Le_Grand-Pressigny), Wikipedia
- [Flint Ridge State Memorial](https://en.wikipedia.org/wiki/Flint_Ridge_State_Memorial), Wikipedia
- [Rohri Hills](https://en.wikipedia.org/wiki/Rohri_Hills), Wikipedia
- [Gunflint chert](https://en.wikipedia.org/wiki/Gunflint_chert), Wikipedia
- [Pilbara Craton](https://en.wikipedia.org/wiki/Pilbara_Craton), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakmaktasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
