# Brownstone

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/brownstone/
- İngilizcesi: Brownstone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kırıntılı
- Sertlik (Mohs): 6–7
- Özgül ağırlık: 2,2–2,8 g/cm³
- Renkler: çikolata kahvesi, kırmızımsı kahverengi, pas kahvesi
- Bileşim: Triyas–Jura yaşlı kahverengi kumtaşı: kum tanelerinin birbirine çimentolanmasıyla oluşmuş kırıntılı bir kayaç. New Jersey'deki kaynağı Passaic Formasyonu, kırmızımsı kahverengi şeyl, silttaşı ve çamurtaşı katmanları arasında kumtaşı ve çakıltaşı katmanları içerir.
- Doku: Kum boyutunda tanelerden oluşur. Her yöne kolayca kesilebildiği için “freestone” (serbest kesilen taş) da denir; ancak bu kolay işlenirlik, havaya açık yüzeylerin zamanla ufalanıp pul pul dökülmesine de yol açar.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı

New York'un ünlü sıra evlerine adını veren taş: kolay kesilen, kolay oyulan ama zamanla pul pul dökülen kahverengi kumtaşı.

Brownstone, ABD'nin doğusunda çıkarılan, Triyas–Jura yaşlı kahverengi bir kumtaşıdır ve 19. yüzyılda çok sevilen bir yapı taşıydı. En ünlü kaynakları Connecticut'taki Portland ocakları, kuzey New Jersey'nin Passaic Formasyonu ve Pennsylvania'daki Hummelstown'dur. ABD ve Kanada'da “brownstone” sözcüğü, bu taşla ya da ona benzeyen bir malzemeyle kaplanmış sıra evler için de kullanılır; New York'ta Brooklyn ve Harlem gibi semtler bu evlerle tanınır.

## Nasıl oluşur?

Brownstone, Triyas'ın sonu ile Jura'nın başında, büyük kıta Pangea'nın parçalanmaya başlamasıyla Kuzey Amerika'nın doğusunda açılan çöküntü (rift) havzalarında oluştu. Bu havzalara batıdaki Appalaş dağlarından gelen kumlar ve çamurlar, sığ göllerde, kurak düzlüklerde ve alüvyon yelpazelerinde birikti. Kum taneleri zamanla sıkışıp birbirine çimentolanarak kumtaşına dönüştü.

Kuzey New Jersey'deki Passaic Formasyonu bu havzaların ürünüdür: yaşı yaklaşık 219–201,7 milyon yıldır ve havzanın en derin yerinde kalınlığı 4 kilometreyi bulur. Kırmızımsı rengi, tortulların kurak bir iklimde biriktiğine işaret eder.

## Ne işe yarar?

- **Sıra evler:** 19. yüzyılda New York'ta Brooklyn'in Park Slope, Fort Greene, Bedford-Stuyvesant gibi semtlerinde ve Manhattan'da Harlem ile Upper West Side'da binlerce sıra ev brownstone cepheyle yapıldı. Boston'ın Back Bay semtindeki Viktorya dönemi brownstone evleri de ünlüdür.
- **Kamu yapıları:** Portland taşı Chicago, Boston, New York, Philadelphia, Washington, Baltimore, New Haven ve Hartford'daki önemli yapılarda kullanıldı. Hummelstown taşı birçok eyaletteki devlet binalarının cephesini kaplar.
- **Mezar taşı:** Sömürge döneminde güney New England'da ve Orta Atlantik bölgesinde mezar taşı ustaları brownstone'u çok kullandı.
- **Kır yapıları:** Pennsylvania'daki erken Quaker yerleşimcileri değirmenlerini ve değirmen evlerini bu taştan yaptı.

## Nerede bulunur?

Brownstone'un ana kaynakları Connecticut'ta Portland ve çevresindeki ocaklar, kuzey New Jersey'deki Passaic Formasyonu ve Pennsylvania'da Harrisburg yakınındaki Hummelstown'dur. Wisconsin'deki Apostle Adaları'nda da 19. yüzyılda brownstone ocakları işletildi. Portland ocakları 1690'da açıldı; bugün suyla dolmuştur ve bir doğa ve macera parkı olarak kullanılır.

## Nasıl tanınır?

- Çikolata ya da pas kahvesi renginde, kum taneli bir taştır.
- Eski yapılarda yüzeyi çoğu zaman ufalanmış, pul pul dökülmüş ya da yuvarlaklaşmış görünür.
- Kumtaşı olduğu için taneleri büyüteçle seçilebilir; yüzeyi elle sürtülünce kum dökebilir.

## Değerini ne belirler?

Değerini kolay çıkarılıp oyulabilmesi ve sıcak kahverengi rengi belirledi. Ancak aynı özellikler onu havaya karşı dayanıksız kılar; brownstone cepheler zamanla ufalanır ve onarım ister. Bugün yeni taş daha çok tarihî yapıların onarımı için, renk ve dokusu uyan ocaklardan küçük ölçekte çıkarılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Brownstone çok dayanıklı bir taştır. Doğrusu: Brownstone'u sevilen bir yapı taşı yapan kolay kesilip oyulmasıydı; ama bu özellik onu havaya karşı dayanıksız kılar. Brownstone cepheler ve mezar taşları, aynı dönemin arduvaz ya da şist taşlarına göre çok daha çabuk aşınır.

## Merak edilenler

**Her “brownstone” ev gerçekten bu taştan mı yapılmıştır?**

Hayır. “Brownstone” sözcüğü, belli bir dönemde yapılmış hemen her sıra ev için kullanılır hâle geldi. Brooklyn'deki bazı “brownstone”lar aslında tuğladır ve taşa benzeyen beton kaplamayla örtülmüştür; bazılarında ise yalnızca giriş merdiveni brownstone'dur.

## Bunu biliyor muydun?

- New York brownstone'larının tipik özelliği, sokaktan neredeyse ikinci kat yüksekliğindeki girişe çıkan dik merdivendir (“stoop”). O dönemde sokaklar hayvan pisliğiyle dolu olduğu için bu tasarım daha sağlıklı sayılıyordu.
- Connecticut'taki Portland ocaklarının kazancı 1833–1884 arasında Wesleyan Üniversitesi'ne bağışlandı; üniversitenin birçok binası da bu taşla yapıldı.
- Sömürge döneminde New England'daki mezar taşı ustaları brownstone'u kolay oyulduğu için çok severdi. 19. yüzyılın başında yerini giderek mermere bıraktı.

## Nerede bulunur?

- Portland Brownstone Ocakları, Portland, Connecticut, ABD (Tip lokalite): “Connecticut Nehri brownstone'u”nun ana kaynağı. Taş çıkarma 1690'da başladı; en parlak döneminde 1.500'den fazla işçi çalışıyordu. 2000'den beri Ulusal Tarihî Simge Yapıdır; 1994'ten beri yalnızca onarım için küçük ölçekte taş çıkarılır.
- Hummelstown, Pennsylvania, ABD (Önemli yatak): ABD'nin doğu kıyısının en büyük brownstone sağlayıcısı olan Hummelstown ocağı; taşı birçok eyaletteki devlet binalarının cephesinde kullanıldı.
- Basswood Adası, Apostle Adaları, Wisconsin, ABD (Tarihî kaynak): 1868'den 1890'lara kadar işletilen ocak; taşı 1860'larda ilk Milwaukee County Adliyesi'nde kullanıldı.

## Kaynaklar

- [Brownstone](https://en.wikipedia.org/wiki/Brownstone), Wikipedia
- [Portland Brownstone Quarries](https://en.wikipedia.org/wiki/Portland_Brownstone_Quarries), Wikipedia
- [Hummelstown, Pennsylvania](https://en.wikipedia.org/wiki/Hummelstown,_Pennsylvania), Wikipedia
- [Basswood Island](https://en.wikipedia.org/wiki/Basswood_Island), Wikipedia
- [Passaic Formation](https://en.wikipedia.org/wiki/Passaic_Formation), Wikipedia
- [Sandstone](https://www.britannica.com/science/sandstone), Encyclopaedia Britannica
- [Common rock densities](https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Common_rock_densities.html), chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/brownstone/ · Lisans: CC BY-SA 4.0