# Bort

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bort/
- İngilizcesi: Bort
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Elementler
- Kimyasal formül: C
- Kristal sistemi: Kübik
- Sertlik (Mohs): 10
- Özgül ağırlık: 3,51–3,53 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,417–2,419
- Parlaklık: Elmassı, Yağımsı
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: gri, siyah, kahverengi
- Çizgi rengi: Yok (çizgi plakasını çizer)
- Dilinim: {111} yönünde mükemmel (oktaedrik, dört yönde)
- Kırılma: Konkoidal
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı

Mücevher olamayacak kadar kusurlu doğal elmasların ortak adı: rengi bozuk, kapanımlı ya da biçimsiz elmaslar kırılıp aşındırıcı toz olarak kullanılır.

Bort, elmas sektöründe mücevher kalitesinde olmayan doğal elmaslar için kullanılan bir şemsiye addır. Rengi gri ya da siyah olan, çok kapanım ve çatlak içeren ya da düzensiz biçimli elmaslar bu gruba girer. Mücevhere uygun olmasa da gerçek elmastır ve onun kadar serttir; bu yüzden kırılıp öğütülerek aşındırıcı toz, taşlama taşı ve sondaj ucu yapımında kullanılır. Bugün sanayide kullanılan elmasın neredeyse tamamı ise laboratuvarda üretilen sentetik elmastır.

## Nasıl oluşur?

Bort, mücevher elmaslarıyla aynı yolla oluşur: Karbon, yerin derinliklerindeki çok yüksek basınç ve sıcaklıkta [elmas](/tr/taslar/elmas/) olarak kristalleşir ve kimberlit gibi volkanik kayaçlarla yüzeye taşınır. Bir elmasın bort sayılması, oluştuktan sonra taşıdığı özelliklere bağlıdır: Britannica'ya göre bort, rengi kapanımlar ve safsızlıklar yüzünden gri ile siyah arasında olan kütle hâlinde elmas ile rengi bozuk, kusurlu ya da düzensiz biçimli, mücevhere uygun olmayan elmas kristallerini kapsar. Ballas denen türde ise minik elmas kristalleri iç içe küreler hâlinde dizilmiştir; bu yapı onu çok sert, dayanıklı ve yarılmaya karşı dirençli kılar.

Doğal endüstriyel elmasın çoğu, mücevher elması madenciliğinin bir yan ürünü olarak çıkarılır. Yani aynı madenden çıkan elmaslar ayıklanır; mücevhere uygun olmayanlar bort olarak ayrılır.

## Ne işe yarar?

- **Aşındırıcı toz:** En düşük kalite olan “kırma bortu” çelik havanlarda kırılır ve farklı boyutlarda aşındırıcı tanelere ayrılır. Bu tanelerle, sert metal kesici uçları bilemekte kullanılan taşlama taşları yapılır; yağ ya da suyla karıştırılan taneler ise parlatma ve alıştırma (lepleme) işlerinde kullanılır.
- **Sondaj:** Karat başına ortalama yirmi tane gelen küçük ve yuvarlak “sondaj bortu” taşları elmas sondaj uçlarına yerleştirilir.
- **Kesme ve parlatma araçları:** Bort taneleri kesme, delme ve taşlama aletlerine eklenerek ömürlerini ve verimlerini artırır; parlatma ve ovma macunlarında da kullanılır.
- **Sanayinin değişimi:** Bugün beton ve taş kesmekten bilgisayar çipi üretimine kadar pek çok işte kullanılan endüstriyel elmasın neredeyse tamamı sentetiktir; doğal bortun payı çok küçülmüştür.

## Nerede bulunur?

Bort, elmas çıkarılan hemen her yerde mücevher elmaslarıyla birlikte bulunur. USGS'ye göre doğal endüstriyel elmasın yüzde 95'ini beş ülke üretir: Rusya (yaklaşık yüzde 42), Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Botsvana, Zimbabve ve Güney Afrika. Kongo'daki Mbuji-Mayi kenti, ülkede endüstriyel elmas madenciliğinin geleneksel merkezidir. Zimbabve'deki Marange elmas sahaları koyu kahverengi, siyah ve koyu yeşil, ortalama değeri düşük elmaslarıyla bilinir. Avustralya'daki Argyle madeni ise 2020'de kapanana dek ürettiği elmasların büyük bölümü mücevhere yakın ya da endüstriyel sınıfta olan dev bir madendi.

## Adı nereden gelir?

“Bort” sözcüğü Felemenkçe kökenlidir ve İngilizcedeki “delmek” anlamına gelen “to bore” fiiliyle akrabadır. Sözcük İngilizcede “boart” ya da “boort” biçiminde de yazılır.

## Nasıl tanınır?

- Gerçek elmas olduğu için sertliği 10'dur; safiri (korindon) bile çizer.
- Genellikle gri, siyah ya da kahverengidir; bulanık ya da saydam değildir, içinde çok sayıda kapanım ve çatlak bulunur.
- Mücevher elmasları gibi düzgün sekiz yüzlü kristaller yerine çoğu zaman küçük, düzensiz parçalar hâlindedir. “Ballas” denen türü ise minik elmas kristallerinin iç içe katmanlar hâlinde dizildiği yuvarlak toplardır.
- Elmasın bort mu, mücevher kalitesinde mi olduğuna elmas ayıklayıcıları rengine, berraklığına ve biçimine bakarak karar verir; kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Değerini ne belirler?

Bort tek tek taş olarak değil, karat ve ton hesabıyla alınıp satılan bir sanayi hammaddesidir. Değerini tane büyüklüğü, dayanıklılığı ve hangi iş için uygun olduğu belirler: Küçük ve yuvarlak taşlar sondaj ucu için ayrılır, en düşük kalite ise kırılıp aşındırıcı toza dönüştürülür. Sentetik elmas ucuz ve kalitesi denetlenebilir olduğu için sanayide doğal bortun yerini büyük ölçüde almıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Sanayide kullanılan elmasların çoğu doğal borttur. Doğrusu: ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre dünyada sanayide kullanılan elmasın yüzde 99'undan fazlası laboratuvarda üretilen sentetik elmastır; doğal elmasın payı yüzde 1'in altındadır.
- Yanlış: Bort, elmas olmayan değersiz bir taştır. Doğrusu: Bort gerçek elmastır ve elmas kadar serttir; yalnızca rengi, berraklığı ya da biçimi mücevher için uygun değildir. Bu yüzden kesme, taşlama ve sondaj gibi işlerde aranan bir hammaddedir.

## Bunu biliyor muydun?

- Avustralya'daki Argyle madeninden çıkan elmasların yalnızca yüzde 5'i mücevher kalitesindeydi; kalanı yaklaşık yarı yarıya “mücevhere yakın” ve endüstriyel sınıfa ayrılıyordu.
- Dünyada her yıl üretilen sentetik endüstriyel elmas 15 milyar karatı aşar; doğal endüstriyel elmas üretimi ise yaklaşık 38 milyon karattır.
- Bir araştırmaya göre parafin yağına eklenen 1–2 nanometre boyutundaki bort parçacıkları, sürtünmeyi parçacıksız yağa göre yarıya kadar azaltabilir.

## Nerede bulunur?

- Mbuji-Mayi, Doğu Kasai, Kongo Demokratik Cumhuriyeti (Önemli yatak): Kongo'da endüstriyel elmas madenciliğinin geleneksel merkezi; Britannica'ya göre dünyadaki kırma bortun yüzde 75'i Kongo'dan gelir
- Saha (Yakutistan) elmas bölgesi, Rusya (Önemli yatak): Rusya, dünyadaki doğal endüstriyel elmas üretiminin yaklaşık yüzde 42'siyle ilk sıradadır (ülke düzeyinde veri; nokta Mirni kentidir)
- Orapa çevresi, Botsvana (Bilinen bulunuş yeri): Botsvana, doğal endüstriyel elmas üretiminin yaklaşık yüzde 14'ünü karşılar (ülke düzeyinde veri)
- Marange elmas sahaları, Manicaland, Zimbabve (Bilinen bulunuş yeri): Koyu kahverengiden siyaha ve koyu yeşile uzanan, ortalama değeri düşük elmaslarıyla bilinir; Zimbabve doğal endüstriyel elmasın yaklaşık yüzde 13'ünü üretir
- Argyle madeni, Kimberley, Batı Avustralya (Tarihî kaynak): Çıkan elmasların yalnızca yüzde 5'i mücevher kalitesindeydi; kalanı yaklaşık yarı yarıya “mücevhere yakın” ve endüstriyel sınıftaydı. Maden 2020'de kapandı

## Kaynaklar

- [Bort](https://en.wikipedia.org/wiki/Bort), Wikipedia
- [Industrial diamond](https://www.britannica.com/technology/industrial-diamond), Encyclopaedia Britannica
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Diamond (Industrial)](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-diamond.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Mbuji-Mayi](https://en.wikipedia.org/wiki/Mbuji-Mayi), Wikipedia
- [Argyle diamond mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Argyle_diamond_mine), Wikipedia
- [Marange diamond fields](https://en.wikipedia.org/wiki/Marange_diamond_fields), Wikipedia
- [Black Diamonds from Marange, Zimbabwe: A Result of Natural Irradiation and Graphite Inclusions, Gems & Gemology 54(2)](https://gia.edu/gems-gemology/summer-2018-black-diamonds-from-marange-zimbabwe-a-result-of-natural-irradiation-and-graphite-inclusions), GIA, 2018
- [Orapa diamond mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Orapa_diamond_mine), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bort/ · Lisans: CC BY-SA 4.0