# Bornit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bornit/
- İngilizcesi: Bornite
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: Cu₅FeS₄
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 3–3,3
- Özgül ağırlık: 5,06–5,08 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: taze yüzeyde bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arası, çabuk kararınca mavi, mor ve kırmızı yanardöner
- Çizgi rengi: Soluk grimsi siyah
- Dilinim: {111} yönünde iz halinde
- Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Taze kırığı bakır kırmızısı, havayla kararınca mavi-mor yanardöner renklere bürünen bir bakır cevheri; İngilizcede “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) denir.

Bornit; bakır, demir ve kükürtten oluşan (Cu₅FeS₄) bir sülfür mineralidir. Taze kırılmış yüzeyi bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arasındadır, ama havayla temas edince çabucak mavi, mor ve kırmızı yanardöner bir tabakayla kaplanır. Bu yüzden İngilizcede “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) ya da “peacock copper” diye de anılır. Ağırlığının yaklaşık yüzde 63'ü bakırdır ve önemli bir bakır cevheridir. Ancak dükkânlarda bu adla satılan çok parlak renkli taşların çoğu bornit değil, asitle renklendirilmiş kalkopirittir.

## Nasıl oluşur?

Bornit çok farklı ortamlarda oluşur: bazik magmatik kayaçların içinde saçılmış hâlde, magmanın kireçtaşlarına değdiği kontakt (skarn) yataklarında, pegmatitlerde, orta ve yüksek sıcaklıktaki sıcak su (hidrotermal) yataklarında ve bakır içeren tortul şeyllerde. Yaklaşık 200 °C'nin altında kararlıdır. Yanında genellikle [kalkopirit](/tr/taslar/kalkopirit/), [pirit](/tr/taslar/pirit/) ve başka bakır ve demir sülfürleri, bazen de granat, kalsit ve kuvars bulunur.

## Ne işe yarar?

Bornit önemli bir bakır cevheridir; ağırlığının yaklaşık yüzde 63'ü bakırdır. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır:

- **Elektrik ve elektronik:** kablolarda, elektrik motorlarında ve devre kartlarında,
- **Yapı:** su tesisatında ve çatı kaplamalarında,
- **Alaşımlar:** çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır.

Cevher hazırlamada bornit, öteki bakır sülfürler gibi köpükle yüzdürme (flotasyon) yöntemiyle zenginleştirilir; MTA'ya göre bornitin köpüğe tutunması için kimyasal bir ek (Na₂S) gerekir. Güzel örnekleri koleksiyoncular arasında da aranır.

## “Tavus kuşu cevheri” gerçekten bornit mi?

Bornit havayla temas edince mavi, mor, kırmızı, yeşil ve sarı yanardöner renklere kararır; bu yüzden “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) denir. Ama bu adla satılan çok renkli taşların çoğu, kalkopiritin yüzeyi asitle kasıtlı olarak kararttırılarak yapılır. Bu işlemin etkisiyle ortaya çıkan renkler, gerçek bornitten beklenenin çok ötesinde canlı olabilir. Böyle bir taş satın alınıyorsa asit işlemi sorulmalıdır; işlem görmüş taş ağza götürülmemelidir.

## Türkiye'de

Doğu Karadeniz'in masif sülfit yataklarında bornit önemli bir mineraldir. Bir Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özüne göre Doğu Pontid yataklarında bornit cevheri bol bulunur ve çoğu yatakta birincil sülfit çökelmesinin son evresinde, daha önce oluşan bütün evrelerin yerini alarak oluşur (Kanköy yatağı bu düzenin dışındadır). Rize'deki **Çayeli (Madenköy)** yatağında, sfalerit, kalkopirit ve piritin yanında “siyah cevher” denen bölümde bornit, [kovelin](/tr/taslar/kovelin/), tetrahedrit, tennantit ve [galen](/tr/taslar/galen/) bildirilmiştir.

Elazığ'ın Sivrice ilçesindeki **Uslu** bakır cevherleşmesinde ise MTA araştırmacıları bornit, [kalkosin](/tr/taslar/kalkosin/), kovelin, dijenit ve kalkopirit saptamıştır.

## Nasıl tanınır?

- Taze kırılmış yüzeyi bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arasındadır; yüzey kısa sürede mavi, mor ve kırmızı yanardöner bir tabakayla kararır. Çizgi (toz) rengi soluk grimsi siyahtır.
- Yumuşaktır (sertlik 3–3,25), çelik bıçakla çizilir; kırılgandır ve düzensiz kırılır.
- Özgül ağırlığı yaklaşık 5,1'dir: kuvarsın yaklaşık iki katı yoğunluktadır, elde boyutuna göre ağır gelir.
- Kristalleri nadirdir ve küpe benzer (“yalancı kübik”), on iki yüzlü ya da sekiz yüzlü olabilir; çoğunlukla taneli, kütlesel ya da kayaca saçılmış hâlde bulunur.
- Yanında sık sık kalkopirit, pirit ve başka bakır ve demir sülfürleri görülür.

## Sahteler ve taklitler

- “Peacock ore” adıyla satılan parlak mavi, mor, pembe ve yeşil renkli taşların çoğu bornit değil, yüzeyi asitle yapay olarak renklendirilmiş kalkopirittir. Kalkopirit pirinç sarısıdır ve bornitten serttir (3,5–4); aşınmış ya da kırık yerinde altındaki sarı renk görülebilir.
- Bornit de doğal olarak yanardöner kararır, ama bir örneğin renkleri bornit için beklenenin çok ötesinde canlıysa asit işlemi akla gelmelidir. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

## Değerini ne belirler?

Bornit cevher olarak değer taşır: cevherdeki bakır oranı (bornitin kendisi yaklaşık yüzde 63 bakır içerir), yatağın büyüklüğü, gümüş gibi yan ürünler, çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ve bakır talebi belirleyicidir. Koleksiyonda iyi kristalleşmiş, parlak ve hasarsız örnekler ile ünlü yataklardan gelenler aranır. “Peacock ore” olarak satılan renkli taşlarda en önemli etken işlemdir: asitle renklendirilmiş kalkopirit doğal bornitle aynı sayılmamalıdır ve satıcının bunu açıklaması gerekir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: “Tavus kuşu cevheri” (peacock ore) diye satılan taşların renkleri doğaldır ve hepsi bornittir. Doğrusu: Bu adla satılan örneklerin çoğu, yüzeyi asitle yapay olarak renklendirilmiş kalkopirittir. Gerçek bornit de yanardöner kararır, ama beklenenin çok ötesindeki canlı renkler işlem şüphesi uyandırır.
- Yanlış: Bornit ile kalkopirit aynı mineraldir; ikisi de “tavus kuşu cevheri”dir. Doğrusu: İkisi de bakır-demir sülfürdür ama ayrı minerallerdir: bornitin (Cu₅FeS₄) taze yüzeyi bakır kırmızısıdır ve yaklaşık yüzde 63 bakır içerir; kalkopirit (CuFeS₂) pirinç sarısıdır, daha serttir ve yaklaşık yüzde 35 bakır içerir. Ticarette ikisine de “peacock ore” denmesi karışıklık yaratır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi kaynakları “tavus kuşu cevheri”nin olumsuzluğu dönüştürdüğünü ve taşıyanı olumsuz etkilerden koruduğunu ileri sürer.
- Aynı kaynaklara göre bornit üçüncü göz çakrasını etkinleştirir ve bütün çakraları uyumlu hâle getirir.
- Bazı kristal terapi sayfaları bornitin hücre düzeyinde sağlığı desteklediğini ve metabolik dengesizlikleri düzelttiğini iddia eder.

Bilim ne diyor?: Bornitin olumsuzluğu dönüştürdüğüne, çakraları dengelediğine ya da hücre sağlığını desteklediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bornit bakır içeren bir sülfürdür ve “peacock ore” adıyla satılan örnekler asitle işlenmiş olabilir: bu taşları suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın, ağza götürmeyin; fazla bakır mide bulantısı, kusma ve zamanla karaciğer ile böbrek hasarı yapar. Bir rahatsızlık için taşa güvenmek yerine hekime başvurulmalıdır.

## Güvenlik

Bornit bakır, demir ve kükürt içerir. Elle tutulması genellikle zararsızdır; sonrasında elleri yıkamak yeterlidir. Ağza götürmeyin, yalamayın; öğütüp ya da zımparalayıp tozunu solumayın: bakır tozu burun ve boğazı tahriş eder, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. “Peacock ore” adıyla satılan renkli örnekler asitle işlenmiş olabilir; bunları ağza götürmeyin, çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun. Bornitli taşı suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: ne kadar bakır geçeceği bilinemez; fazla bakır mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishale, uzun süre alınırsa karaciğer ve böbrek hasarına yol açar.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, Avusturyalı mineralog Ignaz von Born'dan (1742–1791) gelir; mineral 1845'te onun anısına “bornit” diye adlandırılmıştır.
- Bornitin yanardöner renkleri yalnızca yüzeydedir: taze kırılan yüzey bakır kırmızısıdır, renkli tabaka havayla temasla hızla oluşur.
- Bornit, “mor bakır cevheri” (purple copper ore) adıyla da anılır.

## Nerede bulunur?

- Butte, Montana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy, ince bornit kristalleri için Butte'u (Silver Bow İlçesi) sayar; koordinat, Butte maden bölgesindeki Berkeley Pit çukurudur
- Bristol, Connecticut, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin ince bornit kristalleri için andığı yer (koordinat kent merkezi)
- Carn Brea Madeni, Illogan, Cornwall, İngiltere (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy, ince bornit kristalleri için Cornwall'daki Carn Brea madenini sayar (koordinat Illogan köyü)
- Jezkazgan (Dzhezkazgan), Kazakistan (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin bornit için andığı bakır bölgesi (koordinat kent merkezi)
- Mhangura (eski adı Mangula), Zimbabve (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy, Lomagundi bölgesindeki Mangula madeninden iri bornit kristallerini anar (koordinat kasaba merkezi)
- Olympic Dam, Güney Avustralya (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy, bornitin önemli bir bakır cevheri olarak yaygın bulunduğu yerler arasında Olympic Dam'ı sayar
- Messina (bugünkü adı Musina), Limpopo, Güney Afrika (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'nin bornit için X-ışını kırınım örneğini aldığı Messina madeninin bulunduğu yöre (koordinat kent merkezi)
- Çayeli (Madenköy), Rize (Bilinen bulunuş yeri): Masif sülfit yatağının “siyah cevher”inde bornit ve kovelin; tetrahedrit, tennantit ve galenle birlikte bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)
- Uslu, Sivrice, Elazığ (Bilinen bulunuş yeri): Sivrice'nin yaklaşık 30 km güneybatısındaki Uslu bakır cevherleşmesinde bornit, kalkosin, kovelin ve dijenit bildirilmiştir (koordinat Sivrice ilçe merkezi)

## Belgeseller

- [Lapworth Museum of Geology - Object of the Month - Bornite](https://www.youtube.com/watch?v=Z6wHBSTL-hA), Lapworth Museum of Geology (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Bornite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/bornite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Bornite](https://en.wikipedia.org/wiki/Bornite), Wikipedia
- [Bornite](https://geology.com/minerals/bornite.shtml), Geology.com
- [Peacock Ore](https://minerals.net/variety/peacock-ore), Minerals.net
- [Türkiye ve Dünyada Bakır](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/Turkiyede_dunyada_bakir.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
- [Copper (fact sheet: ToxFAQs)](https://wwwn.cdc.gov/TSP/ToxFAQs/ToxFAQsDetails.aspx?faqid=205&toxid=37), Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), U.S. CDC
- [Rize-Çayeli-Madenköy Bakır-Çinko-Kurşun Kompleks Sülfürlü Cevherinin Flotasyonla Zenginleştirilmesinde Yeni Bir Yöntem: SO2-Sıcak Flotasyon (H. Uzun, B. Çevirmen)](https://api.maden.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/dee60d3205c5eda_ek.pdf), Maden Mühendisleri Odası arşivi (maden.org.tr)
- [Doğu Pontid Masif Sülfitlerinde Bornit Varlığı ve Önemi (E. Çiftçi)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [Elazığ-Sivrice-Uslu Cu Cevherleşmesinin Jeolojik Özellikleri (A. Aydın, Ö. Dumanlılar, M. Yığmatepe)](https://eski.jmo.org.tr/resimler/ekler/c03e7f05b5cbd91_ek.pdf), 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- [Berkeley Pit](https://en.wikipedia.org/wiki/Berkeley_Pit), Wikipedia
- [Bristol, Connecticut](https://en.wikipedia.org/wiki/Bristol,_Connecticut), Wikipedia
- [Illogan](https://en.wikipedia.org/wiki/Illogan), Wikipedia
- [Jezkazgan](https://en.wikipedia.org/wiki/Jezkazgan), Wikipedia
- [Mhangura](https://en.wikipedia.org/wiki/Mhangura), Wikipedia
- [Olympic Dam mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Olympic_Dam_mine), Wikipedia
- [Musina](https://en.wikipedia.org/wiki/Musina), Wikipedia
- [Sivrice](https://en.wikipedia.org/wiki/Sivrice), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bornit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
