# Boraks (tinkal)

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/boraks/
- İngilizcesi: Borax (tincal)
- Diğer adları: Tinkal (ham boraks cevheri), Tinkalkonit (boraksın su kaybetmiş beyaz toz hâli)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Boratlar
- Kimyasal formül: Na₂B₄O₅(OH)₄·8H₂O
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 2–2,5
- Özgül ağırlık: 1,71–1,72 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, Reçinemsi, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: renksiz, beyaz, soluk gri, soluk mavi, soluk yeşil
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {100} yönünde mükemmel, {110} yönünde daha az belirgin
- Kırılma: Konkoidal
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.

Boraks, sodyum, bor ve bol miktarda sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde, su buharlaştıkça oluşur. Madenden çıkan ham boraksa tinkal denir. Cam, deterjan, gübre ve pek çok sanayi ürününün hammaddesidir.

## Nasıl oluşur?

Boraks, volkanik bölgelerdeki kapalı tuzlu göllerde, bor bakımından zengin suların buharlaşmasıyla oluşan bir **evaporit** mineralidir. Bugün de Tibet'teki bazı tuz göllerinde oluşmaya devam eder. Eskiden Tibet ve Ladakh'taki göllerden toplanan boraks, ticaret yollarıyla uzak ülkelere ulaşırdı. Büyük ticari yataklar ise milyonlarca yıl önce kurumuş eski göllerin kil katmanları arasında bulunur.

## Ne işe yarar?

Kırka'da üretilen boraks ürünleri; cam ve cam elyafı, deterjan, tekstil, yapıştırıcı, tarım kimyasalları, gübre ve yangın söndürücüler gibi çok çeşitli alanlarda kullanılır. Boraks ayrıca metallerin lehimlenmesi ve kaynağında, yüzeydeki oksitleri çözen bir eritken (flaks) olarak iş görür.

## Türkiye'de

Eskişehir'in Seyitgazi ilçesine bağlı Kırka'daki tinkal yatağı, Eti Maden'e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahiptir ve Türkiye'deki bor rezervlerinin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Yatak 1970'ten bu yana işletilmektedir ve bugün Eti Maden tarafından işletilir. Dünyanın en büyük boraks kaynaklarından biri de ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki Boron yatağıdır.

## Nasıl tanınır?

- Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez.
- Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7).
- Taze kristaller camsı ve yarı saydamdır; kuru havada su kaybederek yüzeyden başlayarak beyaz, tebeşirimsi bir toza (tinkalkonit) dönüşür.
- Kristalleri çoğunlukla kısa ya da uzun prizmalar hâlindedir.

## Sahteler ve taklitler

- Boraks çözeltisinden evde ya da laboratuvarda kolayca kristal büyütülebilir. Bu kristaller kimyasal olarak aynıdır, ama doğal mineral örneği değildir.
- Koleksiyonlarda “boraks” etiketiyle duran beyaz, tozlu örnekler çoğunlukla su kaybederek tinkalkonite dönüşmüştür.

## Değerini ne belirler?

Boraks değerini cevher olarak kazanır: tinkaldeki bor oksit (B₂O₃) oranı, yatağın büyüklüğü, kil gibi safsızlıkların azlığı, açık ocakta kolay işletilebilmesi ve cevherin rafine edilerek saf boraks ürünlerine dönüştürülme maliyeti belirleyicidir. Cam, seramik, deterjan ve tarım sektörlerinin talebi de değeri etkiler. Koleksiyonda ise su kaybedip beyaz toza dönüşmemiş, iri ve berrak kristaller nadir olduğu için aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Boraks ile bor aynı şeydir. Doğrusu: Bor bir kimyasal elementtir; boraks ise bor içeren pek çok mineralden yalnızca biridir. Türkiye'de kolemanit ve üleksit gibi başka bor mineralleri de çıkarılır.
- Yanlış: Lozan Antlaşması'nın gizli maddeleri yüzünden Türkiye yıllarca bor çıkaramadı. Doğrusu: Lozan Antlaşması'nda bor madenciliğini yasaklayan ya da kısıtlayan bir madde yoktur. Bugünkü Türkiye topraklarında bor 1865'ten beri işletilir; Kırka'daki tinkal yatağı da 1970'ten bu yana üretim yapmaktadır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- 2023'te sosyal medyada yayılan bir akımda, suya karıştırılan boraksın içilmesinin eklem ağrılarını ve iltihabı azalttığı ileri sürüldü.

Bilim ne diyor?: Boraks içmenin herhangi bir hastalığa iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; tersine, yutulduğunda baş ağrısı, bulantı ve kusma gibi zehirlenme belirtilerine yol açabilir ve yüksek dozlarda öldürücü olabilir. AB'de üreme sağlığına zararlı olarak sınıflandırılan boraks hiçbir şekilde içilmemeli ve yiyeceklere katılmamalıdır.

## Merak edilenler

**Lozan Antlaşması Türkiye'nin bor çıkarmasını yasakladı mı?**

Hayır. Lozan Antlaşması'nda bor madenciliğini yasaklayan ya da kısıtlayan bir madde yoktur. Bugünkü Türkiye topraklarında bor 1865'ten beri işletilir; Kırka'daki tinkal yatağı da 1970'ten bu yana üretim yapmaktadır.

## Güvenlik

Boraks yutulmamalı ve tozu solunmamalıdır; gözleri ve solunum yollarını tahriş edebilir. Avrupa Birliği'nde boraks, üreme sağlığına zarar verebilecek maddeler arasında sınıflandırılmıştır (Repr. 1B). Çocukların erişemeyeceği yerde saklanmalı, çocukların yaptığı deneylerde yetişkin gözetimi olmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Boraks örnekleri müzelerde ve koleksiyonlarda genellikle hava almayan kaplarda saklanır; aksi hâlde berrak kristaller kısa sürede beyaz bir toza dönüşebilir.

## Nerede bulunur?

- Kırka, Seyitgazi, Eskişehir (Önemli yatak): Eti Maden'e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahip yatak
- Boron, Kaliforniya, ABD (Önemli yatak): Kramer bor yatağı; dev açık ocak
- Searles Gölü, Kaliforniya, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Ticari bor üretimi yapılan kurumuş göl yatağı
- Tibet Platosu, Çin (Tarihî kaynak): Boraksın tarihte ilk toplandığı tuz gölleri
- Ölüm Vadisi, Kaliforniya, ABD (Tarihî kaynak): Kuru göl yataklarında doğal “pamuk topu” boraks; 19. yüzyıl sonunda “20 Katırlı Boraks” markasıyla dünyaca tanınan boraks madenciliğinin yeri
- Atacama Çölü, Şili (Bilinen bulunuş yeri): Bor, lityum ve nitrat yatakları bakımından zengin kurak bölge; Şili USGS verilerine göre ulexit (sodyumlu bor minerali) üretir

## Belgeseller

- [TR Eti Maden Kırka Tanıtım Filmi](https://www.youtube.com/watch?v=2HhgeHFAj-4), Eti Maden (Türkçe)
- [U.S. Borax, part of Rio Tinto, Operations Overview](https://www.youtube.com/watch?v=rxs1Khtv0zA), Rio Tinto (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Borax](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/borax.pdf), Mineralogical Society of America
- [Kırka](https://www.etimine.com/kirka/), Eti Maden
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Boron](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-boron.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Candidate List of substances of very high concern for Authorisation (disodium tetraborate)](https://echa.europa.eu/candidate-list-table), European Chemicals Agency (ECHA)
- [Health alert! Online trend of drinking toxic borax is dangerous](https://www.rmit.edu.au/news/factlab-meta/online-trend-of-drinking-toxic-borax-is-dangerous), RMIT University FactLab, 2023
- [Karesi sancağında bor madeni işletmeciliği (1865-1887) (M. Sayan, yüksek lisans tezi)](https://openaccess.marmara.edu.tr/entities/publication/dca5b4ba-3ffe-4412-934f-37730d201eaa), Marmara Üniversitesi, 2016
- [Borax](https://en.wikipedia.org/wiki/Borax), Wikipedia
- [Atacama Desert](https://en.wikipedia.org/wiki/Atacama_Desert), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/boraks/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
