# Bath taşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bath-tasi/
- İngilizcesi: Bath stone
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Tortul kayaçlar › Kimyasal ve biyokimyasal
- Sertlik (Mohs): 3
- Özgül ağırlık: 2–2,5 g/cm³
- Renkler: bal rengi, altın sarısı, açık kahverengimsi sarı, krem
- Bileşim: Oolitik kireçtaşı: büyük bölümü kalsiyum karbonattan oluşan, ooid denen küçük yuvarlak tanelerin kristalli kalsit (sparit) çimentoyla bağlanmasından oluşur; araya kabuk kırıntıları, deniz zambağı ve mercan parçaları karışır. Taneler arasında ince kireç çamuru azdır.
- Doku: Orta ila iri taneli; büyüteçle balık yumurtasına benzeyen ooidler (yaklaşık 0,25–2 mm) seçilir. Belirgin bir katman yönü olmadığından her yöne kesilebilen bir “serbest taştır” (freestone); gözenekliliği yüksektir.
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher

Bir kenti baştan sona altın rengine boyayan taş: Georgian Bath'ın, Royal Crescent'in ve Buckingham Sarayı'nın bal rengi oolitik kireçtaşı.

Bath taşı, İngiltere'nin güneybatısında Bath, Bradford-on-Avon ve Corsham arasında kalan yöreden çıkarılan, bal ya da altın rengi bir oolitik kireçtaşıdır. Balık yumurtasını andıran küçük kireç tanelerinden oluşur ve her yöne kolayca kesilebildiği için taşçıların çok sevdiği bir “serbest taştır”. Romalılardan beri kullanılan taş, 18. yüzyılda UNESCO Dünya Mirası Bath kentinin Georgian dönemi binalarına kimliğini vermiştir.

## Nasıl oluşur?

Orta Jura döneminde, bugünkü Bath yöresi sıcak ve sığ bir denizin altındaydı. Deniz tabanında dalgaların ve akıntıların yuvarladığı küçük kabuk kırıntıları ve kum taneleri, üzerlerine kat kat kireç çöktükçe büyüyerek **ooid** denen yuvarlak taneciklere dönüştü. Bu taneler, kabuk ve deniz zambağı parçalarıyla birlikte kalın katmanlar hâlinde birikti; sonra aralarındaki boşluklar kristalli **kalsit** çimentoyla doldu ve tortul sertleşerek kayaca dönüştü.

Bath taşı, jeologların **Great Oolite Grubu** dediği kayaç dizisindeki Chalfield Oolit Formasyonu'na, özellikle Combe Down Oolit ve Bath Oolit üyelerine aittir. Taneler arasında çamur az olduğu ve belirgin bir katman yönü bulunmadığı için taş her yöne biçilebilir; taşçılar bu tür taşlara **serbest taş** (freestone) der. Ocaktan yeni çıkan taşın içinde “ocak özsuyu” denen nem bulunur; taş bu yüzden yumuşaktır ve kolay işlenir, kurudukça sertleşir.

## Ne işe yarar?

- **Roma ve Orta Çağ:** Box ve Bathford'daki Roma villalarında ve Bath'taki Roma hamamlarının bazı bölümlerinde kullanılmıştır. Orta Çağ'da Lacock Manastırı'nda, daha sonra Longleat Konağı'nda kullanıldı.
- **Georgian Bath:** 18. yüzyılın başında posta müdürü Ralph Allen, Combe Down'daki ocakları satın alıp taşı tanıttı; mimar John Wood ve oğlu Royal Crescent ile Circus gibi yapıları bu taşla tasarladı. Pulteney Köprüsü ve Bath Manastırı da Bath taşındandır. Bugün kent bütünüyle UNESCO Dünya Mirası'dır.
- **Ülke ve dünya çapında:** Kennet ve Avon Kanalı (1794–1810) ve Great Western Demiryolu taşın Londra'ya taşınmasını kolaylaştırdı. Buckingham Sarayı, Lancaster House, Apsley House, Brighton'daki Royal Pavilion ve yurt dışında Cape Town Belediye Binası bu taşı kullanan yapılardandır.
- **Bugün:** Duvar örgüsü, kesme taş cephe, pencere ve kapı çerçeveleri, şömine ve heykelde kullanılır. Yer döşemesi için ise çabuk aşındığından önerilmez.

## Nerede bulunur?

Bath taşı, Somerset ile Wiltshire sınırında, **Bath**, **Bradford-on-Avon** ve **Corsham** arasındaki yöreden çıkarılır. Başlıca eski ocak ve madenler **Combe Down**, **Bathampton Down**, **Box**, **Monkton Farleigh** ve **Limpley Stoke** çevresindeydi. Taş çoğunlukla yeraltından, tavanı taşıyan sütunlar bırakılarak odalar hâlinde kazılmıştır; Box madeninde kazılar Roma döneminde başlamış ve 1968'e kadar sürmüştür. 1930'lardaki ekonomik bunalımla talep azaldı, İkinci Dünya Savaşı'nda pek çok ocak orduya devredildi ve sanayi bir daha eski gücüne kavuşmadı. Bugün taş başlıca Corsham çevresindeki Hartham Park ve Monk's Park gibi yeraltı ocaklarından çıkarılır; Stoke Hill madeni de işletilmeye devam etmektedir.

## Nasıl tanınır?

- Rengi bal sarısından açık kahverengimsi sarıya ve kreme kadar değişir; güneşte altın gibi parlar.
- Büyüteçle bakıldığında yüzeyde balık yumurtasına benzeyen küçük yuvarlak taneler (ooidler) görülür; dokusu belirgin biçimde kumludur.
- Ocaktan yeni çıkmış taş nemlidir ve kolay işlenir; kurudukça sertleşir.
- Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla kolayca çizilir.

## Sahteler ve taklitler

- Dorset'ten çıkan Portland taşı da oolitik bir kireçtaşıdır ve Bath taşıyla karıştırılır; ama Portland taşı daha genç (Geç Jura) ve beyaz-gri renklidir.
- Bath taşı adı tek bir ocağı değil, aynı yöredeki pek çok ocaktan çıkan ve kalitesi birbirinden farklı taşları kapsar; örneğin “Box Ground” en sık ve dayanıklı türlerden sayılır.

## Değerini ne belirler?

Bir yapı taşı olarak değerini rengin sıcaklığı ve eşitliği, büyük ve çatlaksız blok çıkarılabilmesi, kolay işlenmesi ve hava koşullarına dayanıklılığı belirler. Daha sık ve dayanıklı türler dış cephelerde, daha yumuşak olanlar iç mekânda ve oymada tercih edilir. Eski ocakların çoğu kapandığı için tarihî binaların onarımında rengi ve dokusu uyan taş bulmak zordur; bu da uygun blokları değerli kılar.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Bath taşı Bath kentinin içinden çıkarılır. Doğrusu: Bath taşının büyük bölümü kentin dışından, Bath, Bradford-on-Avon ve Corsham arasında kalan yaklaşık 50 kilometrekarelik üçgenden gelir. Bugün çalışan ocakların çoğu Wiltshire'daki Corsham çevresindedir.
- Yanlış: Portland taşı ile Bath taşı aynı taştır. Doğrusu: İkisi de oolitik kireçtaşıdır, ama farklı yaşta ve yerdedir: Bath taşı Orta Jura yaşlı ve bal rengidir; Portland taşı ise Geç Jura yaşlı, beyaz-gri renkli ve Dorset'teki Portland Adası'ndandır.

## Bunu biliyor muydun?

- Jeolojik zaman çizelgesindeki Bathoniyen katı (yaklaşık 168–166 milyon yıl önce) adını Bath kentinden alır.
- Corsham'daki eski yeraltı ocakları Soğuk Savaş'ta, olası bir nükleer savaşta başbakan ve bakanlar dahil yaklaşık 4.000 kişiyi barındıracak gizli bir hükûmet karargâhına dönüştürülmüştü.
- Combe Down'daki eski madenler, binaların birkaç metre altında çökme tehlikesi gösterdiği için 1999–2009 arasında 400.000 metreküpü aşkın köpük betonla dolduruldu.
- Bath taşı yalnızca İngiltere'de kalmadı: Güney Afrika'daki Cape Town Belediye Binası ve Washington'daki Union Station da bu taşla yapılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Combe Down ve Bathampton Down madenleri, Bath, Somerset, İngiltere (Tip lokalite): 18. yüzyılda Ralph Allen'ın işlettiği, odalar açılıp tavanı taşıyan sütunlar bırakılarak kazılmış madenler; yaklaşık üç yüz yıl çalıştılar. 1999–2009 arasında köpük betonla doldurularak sağlamlaştırıldılar.
- Box madeni, Wiltshire, İngiltere (Tarihî kaynak): Roma döneminde başlayan kazıların tünel ağı; taş çıkarımı 1968'de sona erdi. Bugün büyük nalburnu yarasalarının önemli bir kışlağıdır.
- Corsham (Hartham Park ve Monk's Park ocakları), Wiltshire, İngiltere (Önemli yatak): Bath taşının bugün de yeraltından çıkarıldığı başlıca yöre. İkinci Dünya Savaşı'nda ve Soğuk Savaş'ta eski ocaklar cephanelik ve yeraltı karargâhı olarak kullanıldı.
- Monkton Farleigh, Wiltshire, İngiltere (Tarihî kaynak): 19. yüzyılda köyün başlıca geçim kaynağı Bath taşı ocaklarıydı; yeraltı ocakları 1930'ların sonundan itibaren ülkenin en büyük cephaneliklerinden birine dönüştürüldü.
- Limpley Stoke, Wiltshire, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Bath'taki St Stephen Kilisesi bu yörenin kireçtaşından yapılmıştır.

## Kaynaklar

- [Bath stone](https://en.wikipedia.org/wiki/Bath_stone), Wikipedia
- [Geology of the Bath area: Applied geology: building stone and bulk minerals](https://earthwise.bgs.ac.uk/index.php/Geology_of_the_Bath_area:_Applied_geology:_building_stone_and_bulk_minerals), British Geological Survey (Earthwise)
- [Great British Stone: Bath Stone](https://www.stonespecialist.com/news/stone-heritage/great-british-stone-bath-stone), Stone Specialist
- [Box Ground Bath Stone: it's back](https://stonespecialist.com/news/stones-quarries/box-ground-bath-stone-its-back), Stone Specialist
- [Combe Down Limestone](https://stonelibrary.shu.ac.uk/combe-down-limestone/), Sheffield Hallam University Stone Library
- [Combe Down and Bathampton Down Mines](https://en.wikipedia.org/wiki/Combe_Down_and_Bathampton_Down_Mines), Wikipedia
- [Box Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Box_Mine), Wikipedia
- [Corsham](https://en.wikipedia.org/wiki/Corsham), Wikipedia
- [Monkton Farleigh](https://en.wikipedia.org/wiki/Monkton_Farleigh), Wikipedia
- [Limpley Stoke](https://en.wikipedia.org/wiki/Limpley_Stoke), Wikipedia
- [Portland stone](https://en.wikipedia.org/wiki/Portland_stone), Wikipedia
- [Limestone](https://geology.com/rocks/limestone.shtml), Geology.com


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/bath-tasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0