# Ay kayacı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-kayaci/
- İngilizcesi: Moon rock
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 2,2–3,46 g/cm³
- Parlaklık: Mat, Camsı
- Saydamlık: Opak
- Renkler: beyaz ile saydam gri (plajiyoklaz), kestane rengi ile siyah (piroksen), yeşilimsi (olivin), siyah (ilmenit)
- Bileşim: Başlıca plajiyoklaz feldispat, piroksen, olivin ve ilmenit. Yaylalardaki anortozitler yüzde 90'a varan kalsiyumca zengin plajiyoklaz içerir; denizlerdeki (maria) bazaltlar ağırlıkça yüzde 18–21 FeO ve yüzde 1–13 TiO₂ içerir. Neredeyse hiç uçucu madde ve sulu mineral içermez.
- Doku: Yaylalarda iri kristalli plütonik kayaçlar ve çarpmalarla oluşmuş breşler; denizlerde volkanik bazaltlar. Breşler camsı erime kayaçlarından camsız regolit breşlerine kadar uzanır.
- Değer merdiveni: 9/9 basamak, Müzelik nadirlik

Ay'dan getirilen kayaçlar: Apollo astronotlarının, Luna ve Chang'e sondalarının topladığı, 4,4 milyar yıla varan yaşlarıyla Ay'ın tarihini anlatan örnekler.

Ay kayacı, Ay'da oluşmuş kayaçtır. Bu ad hem Ay'a yapılan keşif görevlerinde toplanan örnekleri hem de Ay yüzeyinden kendiliğinden fırlayıp Dünya'ya düşen Ay göktaşlarını kapsar. Dünya'daki Ay kayaçlarının dört kaynağı vardır: ABD'nin Apollo programı (1969–1972), Sovyetler Birliği'nin insansız Luna sondaları (1970'ler), Çin'in Chang'e görevleri (2020 ve 2024) ve Ay göktaşları. Bu sayfa görevlerle getirilen örnekleri anlatır.

## Nasıl oluşur?

Ay kayaçları iki ana gruba ayrılır. **Yaylalarda** (terrae) baskın kayaçlar plütonik kayaçlardır; en yaygın grup olan demirli anortozitler neredeyse tamamen kalsiyumca çok zengin plajiyoklazdan oluşur. Bunların, Ay'ın erken döneminde kayaçlarının büyük ölçüde erimiş olduğu bir “magma okyanusunun” yüzeyinde yüzerek biriken plajiyoklaz kristallerinden oluştuğu sonucuna varılır; yaşları yaklaşık 4,4 milyar yıldır. Büyük çarpma havzalarını oluşturan çarpmalar yayla kayaçlarını parçalayarak breşler oluşturdu.

**Denizler** (maria) ise sonradan bu havzaları dolduran bazaltik lavlardan oluşur. Deniz bazaltları titan oranlarına göre yüksek, düşük ve çok düşük titanlı olarak üçe ayrılır. Dünya bazaltlarına benzerler, ama önemli farkları vardır. Ay kayaçlarının neredeyse hepsi uçucu maddelerce fakirdir ve Dünya kayaçlarında sık görülen sulu mineralleri hiç içermez; buna karşın oksijen izotopu bileşimleri Dünya kayaçlarınınkine çok yakındır.

## Ne işe yarar?

- **Ay'ın ve Güneş Sistemi'nin tarihi:** Ay kayaçlarının yaşları, Ay'ın kabuğunun ne zaman oluştuğunu ve volkanizmanın ne zamana kadar sürdüğünü gösterir.
- **Yeni mineraller:** Ay örneklerinde armalkolit, tranquillityit, pirokferroit ve changesit-(Y) olmak üzere dört yeni mineral keşfedildi.
- **Ay göktaşlarının tanınması:** Ay'dan gelen göktaşları, görevlerle getirilen örneklerle karşılaştırılarak tanınır. Ayrıntılar için [Ay göktaşı](/tr/taslar/ay-goktasi/) sayfasına bakın.

## Görevlerle getirilen örnekler

Altı Apollo görevi, 1969–1972 arasında Ay'a inen astronotların topladığı yaklaşık 2.200 örnek, toplam 381 kg getirdi; en çoğunu, yaklaşık 110 kg'ı Apollo 17 getirdi. Üç Sovyet Luna sondası 1970'lerde toplam yaklaşık 301 gram getirdi. Çin'in Chang'e 5 görevi 2020'de Fırtınalar Okyanusu'ndan yaklaşık 1.731 gram örnek getirdi; bu örneklerde changesit-(Y) adlı yeni bir mineral bulundu. Chang'e 6, Ay'ın uzak yüzünden toplanan ilk kayaçlarla 25 Haziran 2024'te İç Moğolistan'a indi.

Apollo örneklerinin ana deposu, Houston'daki Johnson Uzay Merkezi'nin Ay Örnekleri Laboratuvarı'dır; güvenlik için daha küçük bir koleksiyon New Mexico'daki White Sands Test Tesisi'nde saklanır.

## Nasıl tanınır?

- Görevlerle getirilen Ay kayaçlarının hepsi kayıtlıdır ve numaralandırılmıştır; Apollo örnekleri 110.000'den fazla ayrı örnek olarak kataloglanmıştır.
- Yaylalardan gelen anortozitler beyazımsıdır; denizlerden (maria) gelen bazaltlar koyu renklidir ve bazıları ilmenit nedeniyle titanca çok zengindir.
- Ay kayaçları neredeyse hiç uçucu madde ve sulu mineral içermez; bu, onları Dünya kayaçlarından ayıran özelliklerden biridir. Kesin tanı laboratuvar analizi gerektirir.

## Değerini ne belirler?

Keşif görevleriyle getirilen Ay kayaçları paha biçilmez sayılır. NASA'nın kılavuzuna göre Apollo örnekleri ABD hükümetinin malıdır ve araştırmacılara yalnızca denetimli bir programla verilir. Ender oldukları ve yenileri kolay getirilemediği için sık sık hırsızlık ve kayıp vakalarına konu olmuşlardır. Özel koleksiyonlarda alınıp satılan Ay kayaçları ise kendiliğinden Dünya'ya düşmüş Ay göktaşlarıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Ay kayacı ile takılarda kullanılan aytaşı aynı şeydir. Doğrusu: Değildir. [Aytaşı](/tr/taslar/aytasi/), Dünya'da oluşan ve ışığı mavimsi bir parıltıyla yansıtan bir feldispat süs taşıdır; adını görünüşünden alır. Ay kayacı ise Ay'da oluşmuş kayaçtır.

## Merak edilenler

**Ay kayaçları ne kadar yaşlı?**

Radyometrik yaşlandırmaya göre denizlerden (maria) gelen bazaltik örnekler yaklaşık 3,16 milyar, yaylalardan gelen kayaçlar ise yaklaşık 4,44 milyar yaşına kadar çıkar. Krater sayımlarına göre en genç bazalt patlamaları yaklaşık 1,2 milyar yıl önce olmuştur, ama bu lavlardan örnek yoktur. Karşılaştırma için Dünya'daki en yaşlı kayaçlar 3,8 ile 4,28 milyar yaş arasındadır.

## Bunu biliyor muydun?

- Ay'da keşfedilen dört mineralden biri olan armalkolit, adını Apollo 11 astronotlarından alır: ARMstrong, ALdrin ve COLlins.
- Washington'daki Ulusal Hava ve Uzay Müzesi'nde ziyaretçilerin dokunabildiği bir Ay kayacı vardır. Bu fikri, çocukken Mekke'ye yaptığı hac yolculuğunda Kâbe'deki Hacerülesved'e dokunmaktan esinlenen Apollo bilim insanı Farouk El-Baz önerdi.
- Başkan Nixon 1973'te Apollo 17'nin getirdiği 70017 numaralı kayacın parçalarının ABD'nin 50 eyaletine ve 135 yabancı devlet başkanına iyi niyet armağanı olarak verilmesini istedi. Bu armağan Ay kayaçlarının birçoğunun bugün nerede olduğu bilinmiyor; çalınmış ya da kaybolmuşlardır.

## Nerede bulunur?

- Lyndon B. Johnson Uzay Merkezi, Houston, Teksas, ABD (Önemli yatak): Apollo Ay kayaçlarının ana deposu olan Ay Örnekleri Laboratuvarı. Örneklerin çoğu nemden korunmak için azot içinde saklanır ve yalnızca özel aletlerle tutulur.
- Ulusal Hava ve Uzay Müzesi, Washington, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Ziyaretçilerin dokunabildiği “Dokunma Taşı” (Touch Rock) burada sergilenir.

## Kaynaklar

- [Moon rock](https://en.wikipedia.org/wiki/Moon_rock), Wikipedia
- [Ay taşı](https://tr.wikipedia.org/wiki/Ay_ta%C5%9F%C4%B1), Vikipedi
- [The density and porosity of lunar rocks (W. S. Kiefer, R. J. Macke, D. T. Britt, A. J. Irving, G. J. Consolmagno), Geophysical Research Letters 39](https://stars.library.ucf.edu/facultybib2010/2858), University of Central Florida STARS (abstract), 2012
- [Lunar Sample Allocation Guidebook](https://curator.jsc.nasa.gov/lunar/sampreq/lunarallochandbook.pdf), NASA Astromaterials Acquisition and Curation Office, Johnson Space Center
- [Chang'e 6](https://en.wikipedia.org/wiki/Chang%27e_6), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Anorthite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/anorthite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Augite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/augite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Ilmenite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/ilmenite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-kayaci/ · Lisans: CC BY-SA 4.0