# Ay göktaşı

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-goktasi/
- İngilizcesi: Lunar meteorite
- Diğer adları: Ay meteoriti
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5,5–7
- Özgül ağırlık: 2,7–3,4 g/cm³
- Renkler: koyu gri ile siyah (hamur ve erime kabuğu), beyaz ile açık gri (feldispat parçaları), kahverengimsi (çöl aşınması)
- Bileşim: Ay'ın yüksek bölgelerinden gelenlerde %60–99 plajiyoklaz (kalsiyumca zengin feldispat, anortit) bulunur; geri kalanı piroksen ve olivindir. Deniz (maria) bazaltları piroksen, plajiyoklaz, olivin ve ilmenit (demir-titan oksit) içerir. Ay kayaçlarında su içeren mineral yoktur.
- Doku: Çoğu, çarpmalarla kırılıp yeniden kaynaşmış parçalardan oluşan breştir: koyu gri hamurda köşeli beyaz ve açık gri parçalar. Yaklaşık %5'i breşleşmemiş bazalt ya da gabrodur. Taze örneklerin dışı ince bir erime kabuğuyla kaplıdır; çöl buluntularında bu kabuk çoğu zaman aşınmıştır.
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş
- Son kontrol: 2026-10-04

Ay'a çarpan cisimlerin yüzeyden kopardığı, kendiliğinden Dünya'ya ulaşmış Ay kayaçları; uzay görevleri dışında elimize geçen tek Ay taşı.

Ay göktaşları, Ay'a çarpan cisimlerin yüzeyden fırlattığı ve sonra Dünya'ya düşen kayaç parçalarıdır. Çoğu Ay'ın yüksek bölgelerinden gelen, feldispatça zengin breşlerdir. 31 Aralık 2024 itibarıyla 714 taş tanınmıştı; toplam kütleleri yaklaşık 1.159 kg'dır ve hiçbirinin düşüşü görülmemiştir. Yeni bulunan meteoritlerin yaklaşık binde biri Ay kökenlidir.

## Nasıl oluşur?

Ay'a yeterince büyük bir cisim çarptığında, çarpma enkazının bir bölümü Ay'ın çekiminden kurtulup uzaya fırlar. Ay göktaşlarının çoğu, çapı birkaç kilometre ya da daha küçük kraterler açan çarpmalarla fırlatılmıştır. Fırlayan parçaların çoğu Dünya yörüngesine girer ve birkaç yıldan on binlerce yıla kadar süren bir yolculuktan sonra Dünya'ya düşer. Bilinen bütün Ay göktaşları son 20 milyon yıl içinde Ay'dan ayrılmıştır; çoğu 100.000 yıldan daha kısa süre önce.

Hiçbir Ay göktaşının düşüşü görülmemiştir; hepsi sonradan bulunmuş taşlardır. Ay kökenli olduklarını, Apollo görevlerinin getirdiği Ay kayaçlarıyla mineral, kimyasal ve izotop bileşimlerinin karşılaştırılması gösterir.

## Ne işe yarar?

Ay göktaşlarının gündelik bir kullanımı yoktur; değerleri bilimseldir:

- **Ay'ın başka yerlerinden örnekler:** Apollo görevleri Ay'ın yalnızca altı bölgesinden, Luna araçları da birkaç yerden örnek getirdi. Ay göktaşları ise Ay'ın başka yerlerinden gelmiş olabilir; örneğin Sayh al Uhaymir 169'un kaynağının Lalande krateri çevresi olduğu ileri sürülmüştür.
- **Ay'ın kabuğu ve tarihi:** Ay kayaçlarının yaşları bazaltlar için yaklaşık 3,16 milyar yıl, yüksek bölge kayaçları için yaklaşık 4,44 milyar yıl arasında değişir; Ay'ın kabuğunun nasıl oluştuğunu anlamaya yararlar.
- **Kuru bir kabuk:** Ay kayaçlarında su içeren mineral bulunmaz ve uçucu elementlerce fakirdirler; bu, Ay'ın yer kabuğundan çok farklı bir geçmişi olduğunu gösterir.
- **Müze ve koleksiyon:** Kesilip parlatılmış dilimler ve küçük parçalar müzelerde ve koleksiyonlarda yer alır.

## Başlıca türleri

- **Yüksek bölge breşleri:** Ay'ın açık renkli yüksek bölgelerinden gelenlerin hepsi anortozitik breşlerdir. Yüksek bölge kayaçlarının %60–99'u plajiyoklazdır. Bilinen Ay göktaşlarının çoğu bu gruptandır.
- **Deniz bazaltları:** Ay göktaşlarının yaklaşık %5'i, breşleşmemiş bazalt ya da onunla yakın ilişkili gabro ve diyabazdır. Koyu renklidirler ve yer bazaltına benzerler.
- **Alışılmadık bileşimler:** Sayh al Uhaymir 169, potasyum, toryum, fosfor ve nadir toprak elementlerince çok zengin, olağan dışı bir örnektir.

Ay göktaşları akondritlerdendir: Diğer gruplar için [akondrit](/tr/taslar/akondrit/) sayfasına, başka bir gezegenden gelen taşlar için [Mars göktaşı](/tr/taslar/mars-goktasi/) sayfasına bakabilirsiniz.

## Nerede bulunur?

Ay göktaşları kurak bölgelerde bulunur: Antarktika'nın buzullarında, Kuzey Afrika'daki Sahra Çölü'nde ve Umman çölünde; Avustralya'dan da en az biri (Calcalong Creek) bilinir. Çoğu Sahra ile Umman'da bulunmuştur; 2010'dan sonra bulunanların çoğu Kuzey Afrika'dandır. Çöllerde koyu renkli taşlar açık zeminde kolay seçilir ve kuru iklim onları iyi korur.

## Tanınması neden zor?

Ay göktaşları çıplak gözle yer kayaçlarına benzer ve çöl buluntularında erime kabuğu çoğu zaman aşınmıştır. Kesin kanıt, kozmik ışınların bıraktığı özel izotopların bulunmasıdır. Bu yüzden Ay göktaşı olduğu söylenen her taşın bir laboratuvar raporuna ve kayıtlı bir ada dayanması gerekir. Bir taşın meteorit olup olmadığını anlamak için [Bulduğum taş değerli mi?](/tr/ogren/buldugum-tas-degerli-mi/) rehberine bakabilirsiniz.

## Nasıl tanınır?

- Çıplak gözle tanınmaz: Uzman bile bir Ay göktaşını çoğunlukla “bakarak” tanıyamaz. Kesin kanıt, Ay kayaçlarıyla (Apollo ve Luna örnekleriyle) karşılaştırılan mineral ve kimyasal bileşim ile kozmik ışınların bıraktığı özel izotoplardır; bunlar yalnızca bir laboratuvarda ölçülür.
- Yüksek bölge kökenli taşlar kesildiğinde, koyu gri bir hamurun içinde köşeli beyaz ve açık gri feldispat parçaları gösteren bir breş görünümündedir. Deniz (maria) bazaltları ise koyu renklidir ve daha çok bazalta benzer.
- Birçok Ay göktaşında ince bir erime kabuğu bulunur, ama çölde uzun süre kalmış örneklerde bu kabuk aşınmıştır; kabuğun olmaması taşın Ay göktaşı olmadığını göstermez, olması da olduğunu kanıtlamaz.
- Ay kayaçlarında su içeren mineral bulunmaz ve uçucu elementlerce fakirdirler; bu da laboratuvarda yer kayaçlarından ayrılmalarına yardım eden ipuçlarındandır. Gerçek bir Ay göktaşının adı ve sınıfı Meteoritical Society'nin (Meteoritik Derneği) veritabanında kayıtlıdır.

## Sahteler ve taklitler

- Yer kayaçları (“meteorwrong”): Meteorit uzmanı Randy Korotev'e göre bazı alım satım sitelerinde gerçek Ay göktaşlarından çok “Ay göktaşı” diye satılan sıradan yer kayacı vardır. Bazalt, breş ya da soluk renkli kayaçlar gözle Ay göktaşından ayırt edilemez.
- Aytaşı: Adı benzer ama başka bir şeydir. [Aytaşı](/tr/taslar/aytasi/), mavimsi ışıltısı olan bir feldispat çeşididir ve Ay'la hiçbir ilgisi yoktur.
- Mars göktaşları ve HED meteoritleri: Bunlar da bazalt benzeridir ve gözle Ay göktaşından ayrılamaz; yalnızca laboratuvar ölçümleri kaynağı belli eder. [Mars göktaşı](/tr/taslar/mars-goktasi/) ve [ökrit (HED)](/tr/taslar/okrit/) sayfalarına bakın.
- Belgesiz “Ay taşı” parçaları: Adı, sınıfı ve kaynağı belgelenmeyen bir parçaya güvenilmemelidir; “Ay'dan geldi” demek kanıt değildir.

## Değerini ne belirler?

Ay göktaşları çok nadirdir: yeni bulunan meteoritlerin yaklaşık binde biri Ay kökenlidir ve değerlerinin başlıca etkeni budur. Önce taşın gerçekten Ay'dan geldiğinin laboratuvarda doğrulanması ve adının Meteoritical Society'nin veritabanında kayıtlı olması gerekir. Breşleşmemiş bazaltlar (yaklaşık %5) ve Sayh al Uhaymir 169 gibi alışılmadık bileşimli taşlar daha çok aranır. Parçalar çoğunlukla küçük dilimler hâlinde paylaşıldığı için ait olduğu taşın adı ve belgesi her şeyden önemlidir; piyasada Ay göktaşı diye sunulan parçaların bir bölümü ise yer kayacıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Dünya'daki Ay kayaçları yalnızca Apollo astronotlarının getirdikleridir. Doğrusu: Apollo görevleri 1969–1972 arasında 382 kg Ay kayacı getirdi, ama Ay'dan kendiliğinden Dünya'ya düşmüş 714 taş da tanınmıştır (2024 sonu). Bunlar Antarktika'nın buzullarında ve Sahra ile Umman çöllerinde bulunmuştur.
- Yanlış: Ay göktaşı, Ay yüzeyine benzeyen gri bir taştır; bir bakışta anlaşılır. Doğrusu: Ay göktaşları yer kayaçlarına çok benzer. Meteorit uzmanı Randy Korotev'in dediği gibi bir uzman için bile bunları “bakarak” tanımak çoğunlukla olanaksızdır; kesin tanıyı kozmik ışın izotopları ve laboratuvar analizleri koyar.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde bazı kristal terapi satıcıları, Ay göktaşlarının üçüncü göz ve tepe çakralarını dengelediğini, ay evrelerinde niyet ve meditasyon çalışmaları için uygun olduğunu ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Ay göktaşları, yer kayaçlarında da bulunan plajiyoklaz, piroksen ve olivin gibi minerallerden oluşur. Bu minerallerin ya da taşın “ay enerjisi” taşıdığına ve taşıyanı etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; çakra ve benzeri kavramlar ölçülebilir değildir. “Ay taşı” diye satılan parçaların bir bölümü ise gerçek bir Ay göktaşı bile değildir.

## Bunu biliyor muydun?

- Ay'dan gelen ilk göktaşı olarak tanınan Allan Hills 81005, Ocak 1982'de Antarktika'da bulunan 31,4 gramlık küçük bir taştı. Smithsonian'dan Brian Mason, taşın bilinen hiçbir meteorite benzemediğini ve Apollo örneklerine benzediğini fark etti; Ay kökenli olduğu 1983'te duyuruldu.
- Japon araştırmacılar ise Yamato 791197'yi 1979'da, ALHA 81005'ten yaklaşık iki yıl önce toplamıştı. Onun Ay kökenli olduğu ancak 1984'te anlaşıldı.
- Apollo görevlerinin getirdiği yaklaşık 382 kg Ay kayacı NASA'nın kılavuzuna göre ABD hükümetinin malıdır ve araştırmacılara denetimli bir programla verilir. Ay göktaşları ise Dünya'ya kendiliğinden düşmüş taşlardır; bilinenlerin toplam kütlesi (yaklaşık 1.159 kg) Apollo örneklerinin yaklaşık üç katıdır.

## Nerede bulunur?

- Allan Hills, Transantarktik Dağlar, Antarktika (Tarihî kaynak): Ocak 1982'de ANSMET ekibinin bulduğu 31,4 gramlık ALHA 81005, Ay kökenli olduğu anlaşılan ilk göktaşıdır.
- Yamato Dağları (Kraliçe Fabiola Dağları), Kraliçe Maud Toprağı, Antarktika (Tarihî kaynak): Japon seferlerinin göktaşı topladığı bölge. 20 Kasım 1979'da toplanan Yamato 791197 (52 g), ALHA 81005'ten önce toplanmış ama Ay kökenli olduğu 1984'te anlaşılmıştır.
- Dar al Gani, Libya (Önemli yatak): Libya Sahrası'nda yaklaşık 200 km uzunluğunda bir kireçtaşı platosu; Temmuz 2001'e kadar 869 meteorit (toplam 687 kg) toplandı. Dar al Gani 400 (1998'de bulundu, yaklaşık 1,4 kg) gibi Ay göktaşları da buradandır.
- Sayh al Uhaymir, Umman (Bilinen bulunuş yeri): 16 Ocak 2002'de bulunan 206 gramlık Sayh al Uhaymir 169, toryum, fosfor ve nadir toprak elementlerince çok zengin, alışılmadık bir Ay göktaşıdır; kaynağının Ay'daki Lalande krateri çevresi olduğu ileri sürülmüştür.
- Dhofar, Umman (Bilinen bulunuş yeri): Rub' al Khali (Boş Çöl) güneyindeki Dhofar ve Al Wusta düzlüklerinden 2009 ortasına kadar yaklaşık 5.000 meteorit toplandı. Ay göktaşı Dhofar 025 (2000'de bulundu; eşleşik taşlarla birlikte 772 g) buradandır.

## Kaynaklar

- [Lunar meteorites (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/lunar-meteorites/), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
- [Lunar meteorites](https://meteorites.asu.edu/meteorites/lunar-meteorites), Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
- [Lunar meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Lunar_meteorite), Wikipedia
- [List of lunar meteorites](https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_lunar_meteorites), Wikipedia
- [Moon rock](https://en.wikipedia.org/wiki/Moon_rock), Wikipedia
- [Allan Hills 81005](https://en.wikipedia.org/wiki/Allan_Hills_81005), Wikipedia
- [Yamato 791197](https://en.wikipedia.org/wiki/Yamato_791197), Wikipedia
- [Queen Fabiola Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Fabiola_Mountains), Wikipedia
- [Dar al Gani](https://en.wikipedia.org/wiki/Dar_al_Gani), Wikipedia
- [Sayh al Uhaymir 169](https://en.wikipedia.org/wiki/Sayh_al_Uhaymir_169), Wikipedia
- [Dhofar Governorate](https://en.wikipedia.org/wiki/Dhofar_Governorate), Wikipedia
- [Meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Meteorite), Wikipedia
- [Lunar Sample Information](https://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm), NASA Astromaterials Acquisition and Curation Office, Johnson Space Center
- [Lunar Sample Allocation Guidebook](https://curator.jsc.nasa.gov/lunar/sampreq/lunarallochandbook.pdf), NASA Astromaterials Acquisition and Curation Office, Johnson Space Center
- [Handbook of Mineralogy: Anorthite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/anorthite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Augite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/augite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Pigeonite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/pigeonite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-goktasi/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
