# Antimonit (stibnit)

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/antimonit/
- İngilizcesi: Stibnite
- Diğer adları: Stibnit, Rastık taşı, Sürme taşı
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: Sb₂S₃
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 2
- Özgül ağırlık: 4,62–4,63 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: kurşun grisi, kararınca siyahımsı ya da alacalı
- Çizgi rengi: Kurşun grisi
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel ve kolay (kristal boyunca)
- Kırılma: Yarı konkoidal; kristaller bükülebilir ama elastik değildir
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.

Antimonit (stibnit), antimon ve kükürtten oluşan kurşun grisi bir mineraldir. Çoğu zaman yelpaze gibi dağılan, uzun ve parlak iğne ya da kılıç biçimli kristaller oluşturur. Antimon elementinin (antimuan) en önemli cevheridir; ancak antimon bileşikleri zehirli olduğu için dikkatle tutulmalıdır.

## Nasıl oluşur?

Antimonit, görece düşük sıcaklıktaki hidrotermal sıvıların kayaç çatlaklarında soğumasıyla oluşan **damarlarda** bulunur. Çoğu zaman kuvars, kalsit ve pirit eşlik eder; bazı yataklarda zinober, realgar ve altınla birlikte görülür. Dünyanın en büyük antimon yatağı Çin'in Hunan eyaletindeki Xikuangshan'dadır. Japonya'daki **Ichinokawa** madeninden çıkan görkemli kristal grupları ise en ünlü mineral örnekleri arasında sayılır.

## Ne işe yarar?

Antimonun bugün en önemli kullanım alanı, plastik ve tekstil ürünlerini yangına karşı daha dayanıklı kılan **alev geciktiricilerdir**. Kurşunu sertleştirdiği için kurşun-asit akülerin alaşımlarında da kullanılır. Ayrıca bazı yarı iletkenlerde, camda ve seramikte yer alır.

## Türkiye'de

Türkiye'de antimon yatakları Tokat, İzmir, Kütahya, Balıkesir, Manisa, Niğde ve Hatay gibi illerde bilinir. İzmir'in Ödemiş ilçesindeki **Emirli** antimonit ocağının 1800'lerin sonlarında işletilmeye başlandığı bilinmektedir. Tokat'ın **Turhal** ilçesinde ise 1930'lardan beri üretim yapılır. MTA'ya göre ülkemizdeki başlıca antimon madenleri Turhal, Ödemiş ve Kütahya-Gediz çevresindedir.

## Nasıl tanınır?

- Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur.
- Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez.
- Kristal boyunca tek yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri ayna gibi parlar.
- Galene benzer ama ondan belirgin biçimde hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 4,6; galeninki 7,6) ve küp küp değil, uzunlamasına ayrılır.

## Sahteler ve taklitler

- Kurşun-antimon sülfotuzları (örneğin jamesonit ve bulanjerit) gibi gri, iğne biçimli başka mineraller antimonitle karıştırılabilir; kesin tanı için laboratuvar incelemesi gerekebilir.
- Antimonit kristalleri çok kırılgan olduğundan koleksiyon örneklerinde kırık kristallerin yapıştırılması sık görülür; satıcı bu tür onarımları açıkça belirtmelidir.

## Değerini ne belirler?

Cevher olarak değerini tenör (cevherdeki antimon oranı), yatağın büyüklüğü ve işletme ile zenginleştirme maliyeti belirler. Antimon sanayide aranan bir metaldir; dünya üretiminin büyük bölümü birkaç ülkeden, özellikle Çin'den geldiği için piyasası arzdaki değişikliklere çok duyarlıdır. Koleksiyonda ise Japonya'daki Ichinokawa ya da Çin'deki Xikuangshan gibi ünlü yerlerden çıkan uzun, parlak ve kırılmamış kristal grupları çok aranır; kristaller kolay kırıldığı için hasarsız örnekler enderdir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Sürme (kohl) her zaman antimondan yapılır, bu yüzden doğal ve zararsızdır. Doğrusu: Adı antimonla özdeşleşse de geleneksel sürmelerin pek çoğunda kurşun minerali galen bulunur ve bu sürmeler özellikle çocuklarda kurşun zehirlenmesine yol açabilir. Antimon bileşikleri de zehirlidir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Eski Mısır'dan beri Orta Doğu'da ve Güney Asya'da, göze çekilen sürmenin gözleri serin ve temiz tuttuğuna, görmeyi güçlendirdiğine ve nazardan koruduğuna inanılır.
- Eskiden Avrupa'da antimon bileşiklerinin insanı kusturup vücudu “arındırarak” pek çok hastalığı iyileştirdiğine inanılırdı; yutulan antimon hapları vücuttan atıldıktan sonra yıkanıp yeniden kullanılırdı.
- Türkiye'de dinî anlatımlarda, Hz. Muhammed'in tavsiye ettiği rivayet edilen “ismid” sürmesinin (antimonit ya da galenden yapılırdı) görmeyi kuvvetlendirdiğine ve kirpikleri uzattığına inanılır.

Bilim ne diyor?: Antimon ve bileşikleri zehirlidir; antimon zehirlenmesi arsenik zehirlenmesine benzer belirtiler verir. Antimonit ya da galen tozu göze sürülmemeli ve ağza alınmamalı; taş suya konup o su kesinlikle içilmemelidir. Türkiye'de satılan geleneksel sürmelerin bir kısmında kurşun bulunabilir; özellikle çocukların gözüne sürülmemelidir.

## Güvenlik

Antimon ve bileşikleri zehirlidir. Antimonit örneklerine dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzak tutulmalı ve kesinlikle ağza götürülmemelidir. Mineral düşük sıcaklıkta erir; ısıtıldığında zehirli antimon oksit dumanı ve tahriş edici kükürt dioksit açığa çıkar. Bu yüzden ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli ya da zımparalanmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Eski çağlarda antimonit öğütülerek göz sürmesi (kohl) yapımında kullanılmıştır. “Alkol” sözcüğü de Arapçada bu ince toz sürmeyi anlatan “el-kuhl” sözcüğünden türemiştir.
- Antimonun kimyasal simgesi Sb, bu mineralin Latince eski adı “stibium”dan gelir.

## Nerede bulunur?

- Xikuangshan, Hunan, Çin (Önemli yatak): Dünyanın en büyük antimon yatağı
- Ichinokawa madeni, Saijō, Ehime, Japonya (Tarihî kaynak): Dünyaca ünlü, görkemli stibnit kristal grupları
- Baia Sprie, Maramureş, Romanya (Bilinen bulunuş yeri): Koleksiyonluk kristaller veren klasik maden bölgesi
- Turhal, Tokat (Önemli yatak): Türkiye’nin başlıca antimon üretim bölgelerinden; 1930’lardan beri üretim yapılır
- Emirli, Ödemiş, İzmir (Bilinen bulunuş yeri): 1800’lerin sonlarından beri bilinen ve işletilen antimonit yatağı
- Hillgrove, Yeni Güney Galler, Avustralya (Tarihî kaynak): 1876'dan itibaren antimon için işletilen, Avustralya'nın başlıca antimonit ocağı; altınla birlikte çıkarılırdı
- Anzob, Sugd Bölgesi, Tacikistan (Önemli yatak): Tacikistan'ın antimon madenciliği ve zenginleştirme kompleksi
- Oruro bölgesi, Bolivya (Önemli yatak): Bolivya'nın And dağlarındaki antimon kuşağı; ülke dünyanın başlıca antimon üreticilerindendir

## Belgeseller

- [ANTİMON MADENCİLİĞİ ve ZENGİNLEŞTİRMESİNE BAKIŞ (Video -1) Antimony Mining and Concentration Methods](https://www.youtube.com/watch?v=_4Ayb3REvWU), Prof. Dr. Muammer Kaya (Türkçe)
- [How to Identify Stibnite](https://www.youtube.com/watch?v=3IkUOmc5TxI), GeologyUpSkill (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Stibnite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/stibnite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Dünyada ve Türkiye’de Antimuan](https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/bilgi-merkezi/maden-serisi/img/12Antimuan.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2019
- [Kajal (Kohl) – A dangerous cosmetic (A. Mohta), Oman Journal of Ophthalmology 3(2)](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3003848/), Oman Ophthalmic Society; PubMed Central, 2010
- [Antimony](https://en.wikipedia.org/wiki/Antimony), Wikipedia
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Antimony](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-antimony.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Hillgrove, New South Wales](https://en.wikipedia.org/wiki/Hillgrove,_New_South_Wales), Wikipedia
- [Anzob](https://en.wikipedia.org/wiki/Anzob), Wikipedia
- [Sürme](https://islamansiklopedisi.org.tr/surme), TDV İslâm Ansiklopedisi


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/antimonit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
