# Anortozit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anortozit/
- İngilizcesi: Anorthosite
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Derinlik kayaçları
- Sertlik (Mohs): 6–6,5
- Özgül ağırlık: 2,6–2,8 g/cm³
- Renkler: beyaz, açık gri, gri, mavimsi gri, koyu gri-siyah (iri labradorit kristalleri)
- Bileşim: Neredeyse tamamı (%90-100) plajiyoklaz feldispattır; Dünya'daki örneklerde çoğunlukla labradorit ya da bitovnit, Ay'ın anortozitlerinde ise kalsiyumca daha zengin anortit. Yanında %0-10 oranında piroksen, ilmenit, manyetit ya da olivin gibi koyu mineraller bulunur.
- Doku: Dünya'daki tüm anortozitler iri taneli, bazılarında kristaller birkaç santimetreyi geçer. Eski (Arkeen) anortozitlerde plajiyoklaz kristalleri 30 cm'ye ulaşır. Bazı türlerde labradorit kristalleri ışıkta mavi ya da yeşil renk oyunu (labradoresans) verir.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Ay'ın parlak yaylalarının kayacı: neredeyse tamamen plajiyoklazdan oluşan, yeryüzünde ender ama dev kütleler kuran derinlik kayacı.

Anortozit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmadan oluşan, açık gri ya da beyaz renkli, iri taneli bir kayaçtır. Hacminin en az yüzde 90'ı plajiyoklaz feldispattır; koyu mineraller çok azdır. Yeryüzünde bazalt ya da granitten çok daha enderdir, ama bulunduğu yerlerde on binlerce kilometrekarelik kütleler oluşturur. Ay'ın açık renkli yaylalarını da anortozit oluşturur. Bazı türlerinde labradorit kristalleri ışıkta mavi renkte parlar.

## Nasıl oluşur?

Anortozit, yer kabuğunun derinliklerinde, plajiyoklaz feldispatça zengin magmanın çok yavaş soğuyup kristallenmesiyle oluşur. Bu kristaller magmadan ayrılıp birikerek ya da kümelenerek anortozit kütlelerini kurar. Yeryüzündeki anortozitlerin çoğu Prekambriyen yaşlıdır ve **laklolit**, **lopolit** ya da **sill** gibi büyük kütleler (derinlikte düzlemsel ya da mercimek biçimli sokulumlar) hâlinde bulunur.

Başlıca üç tür vardır. **Arkeen anortozitler** (yaklaşık 3,2 ile 2,8 milyar yıllık) iri plajiyoklaz kristalleri içerir. **Proterozoyik “masif” anortozitler** en yaygın karasal türdür ve yaklaşık 1,8 ile 1 milyar yıl önce yerleşmiştir. **Katmanlı sokulumlardaki anortozitler** ise Bushveld ve Stillwater gibi kompleksler içinde norit ve gabro katmanlarıyla sıralanır. Ay anortoziti ise ayrı bir türdür.

## Ne işe yarar?

- **Kaplama taşı:** Labradoresans gösteren anortozitler cilalanıp kaplama ve süs taşı olarak kullanılır; ticarette çoğunlukla “granit” adıyla satılır.
- **Kırmataş:** Kırılarak inşaat ve yol yapımında agrega olarak kullanılır.
- **Cevher:** İçinde bulunan ilmenit demir ve titanyum kaynağıdır. Katmanlı Bushveld ve Stillwater kompleksleri, anortozit katmanlarıyla birlikte platin ve paladyum yatakları da barındırır.
- **Bilim:** Ay yaylalarının anortoziti, Ay'ın erken tarihini ve ilk kabuğunun nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir.

## Nerede bulunur?

Dünya'daki en büyük anortozit kütleleri Kanada'nın doğusunda, ABD'deki **Adirondack Dağları**'nda (Marcy kütlesi) ve Güney Afrika'daki **Bushveld Kompleksi**'ndedir. Kanada'daki **Nain** çevresinden labradorit 18. yüzyıldan beri bilinir. Grönland'daki yaklaşık 2,97 milyar yıllık **Fiskenæsset** anortozit kompleksinde ise [yakut](/tr/taslar/yakut/) çıkaran bir maden açılmıştır. Anortozit, Ay'ın açık renkli yaylalarını da oluşturur.

## Nasıl tanınır?

- Neredeyse tamamı gri-beyaz, iri, birbirine kenetlenmiş plajiyoklaz kristallerinden oluşur; üzerinde seyrek koyu taneler vardır.
- Dünya'daki anortozitler iri taneli bir kayaçtır; kimi örneklerde kristaller birkaç santimetreye ulaşır.
- Bazı türlerinde, kayacı ışıkta çevirince plajiyoklaz kristalleri mavi ya da yeşil bir parıltıyla (labradoresans) yanıp söner.
- Camı çizer, çelik bıçakla çizilmez; sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.

## Sahteler ve taklitler

- Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır; mavi parıltılı anortozitler “Labrador Antique granit” ya da “Blue Eyes granit” gibi adlar altında satılır, ama bunlar granit değildir.
- “Siyah granit” diye satılan koyu renkli levhaların bir kısmı da anortozittir; gabro ve diyabaz bu levhaların başka olası kayaçlarıdır.

## Değerini ne belirler?

Anortozit çoğu yerde kırmataş ve inşaat hammaddesi olarak değerlendirilir; bu hâliyle tonla satılır ve değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit olması, özellikle labradoresans gösteren mavi-yeşil parıltılı türlerde renk oyununun şiddeti ve cilanın kalitesi ile ocağın uzaklığı belirler. Anortozitle birlikte bulunan ilmenit gibi cevher mineralleri ise ayrı bir değer taşır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Anortozit ile anortit aynı şeydir. Doğrusu: Anortozit bir kayaçtır, hacminin en az yüzde 90'ı plajiyoklazdır; anortit ise plajiyoklazın kalsiyumca en zengin ucunu oluşturan bir mineraldir. Dünya'daki anortozitlerin plajiyoklazı çoğunlukla labradorit ya da bitovnittir; anortit Ay anortozitinin özelliğidir.
- Yanlış: Mavi parıltılı “Labrador granit” ya da “Blue Eyes granit” gerçek bir granittir. Doğrusu: Bu adlarla satılan taşlar anortozittir: neredeyse tamamı plajiyoklazdan oluşur ve kuvars içermez. Granitte ise kuvars ve alkali feldispat öne çıkar.

## Bunu biliyor muydun?

- Ay'ın açık renkli yaylalarının baskın kayacı anortozittir. Bir modele göre, erimiş durumdaki Ay soğurken hafif plajiyoklaz kristalleri yüzeye yüzüp yaklaşık 50 km kalınlığında bir anortozit kabuk oluşturmuştur.
- Apollo 15 görevinde 1971'de Spur krateri çevresinde toplanan 15415 numaralı Ay anortoziti “Genesis Rock” (Başlangıç Taşı) diye anılır. Ay'ın ilk kabuğundan kalma sanıldı, ama kabuk katılaştıktan sonra oluştuğu anlaşıldı; yaşı 4 milyar yıldan fazladır.
- Dünya'da anortozitin yüzeyde soğuyan, lav olarak çıkan bir eşdeğeri bilinmez; anortozit dayklar da çok enderdir.

## Nerede bulunur?

- Marcy anortozit kütlesi, Adirondack Dağları, New York, ABD (Önemli yatak): Yaklaşık 1,15 milyar yıllık, binlerce kilometrekare alanlı, andezin-labradorit türünde dev anortozit kütlesi; Adirondack Yaylası'nın büyük bölümünü oluşturur.
- Nain, Labrador, Kanada (Önemli yatak): Yaklaşık 1,3 milyar yıllık Nain Plütonik Topluluğu'nun anortozitleri; labradoresans gösteren labradorit 18. yüzyıldan beri bu yöreden bilinir. Ten Mile Bay ocağındaki “Blue Eyes granit” bir anortozittir.
- Fiskenæsset (Qeqertarsuatsiaat), Güneybatı Grönland (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 2,97 milyar yıllık Fiskenæsset Anortozit Kompleksi; Aappaluttoq'taki yakut ve pembe safir yatağı bu anortozitle ilişkili kayaçlar içindedir.
- Bushveld Kompleksi, Kuzey Güney Afrika (Önemli yatak): Yaklaşık 2,05 milyar yıllık, 66.000 km²'den büyük katmanlı sokulum; anortozit katmanları platin ve paladyum yatakları (Merensky ve UG2 tabakaları) ile birlikte bulunur.
- Stillwater Kompleksi, Montana, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Yaklaşık 2,7 milyar yıllık katmanlı sokulum; norit, gabro ve anortozit katmanlarının dönüşümlü dizildiği “bantlı seri” ve paladyum-platin içeren J-M tabakasıyla bilinir.

## Belgeseller

- [Borrow the Moon - anorthosite (Earth rock)](https://www.youtube.com/watch?v=knhW21PyvwQ), Science and Technology Facilities Council (İngilizce)
- [Anorthosite: The rare mineral geologists say is key to solving the climate crisis](https://www.youtube.com/watch?v=iAWP5p3BHjg), Global News (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Anorthosite](https://en.wikipedia.org/wiki/Anorthosite), Wikipedia
- [Anorthosite](https://www.britannica.com/science/anorthosite), Encyclopaedia Britannica
- [Lunar highlands](https://en.wikipedia.org/wiki/Lunar_highlands), Wikipedia
- [Genesis Rock](https://en.wikipedia.org/wiki/Genesis_Rock), Wikipedia
- [Adirondack Mountains](https://en.wikipedia.org/wiki/Adirondack_Mountains), Wikipedia
- [Geologic setting and characteristics of Adirondack anorthosite and related mangerite-charnockite-granite (AMCG) suite](https://www.nysga-online.org/wp-content/uploads/2019/06/NYSGA-2008-1.-Geologic-Setting-And-Characteristics-of-Adirondack-Anorthosite-and-Related-Mangerite-Charnockite-Granite-AMCG-Suite.pdf), New York State Geological Association field trip guide, 2008
- [Nain, Newfoundland and Labrador](https://en.wikipedia.org/wiki/Nain,_Newfoundland_and_Labrador), Wikipedia
- [Qeqertarsuatsiaat (Fiskenæsset)](https://en.wikipedia.org/wiki/Fisken%C3%A6sset), Wikipedia
- [The application of trace elements and Sr-Pb isotopes to dating and tracing ruby formation: The Aappaluttoq deposit, SW Greenland](https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0009254119302670), Chemical Geology, 2019
- [Bushveld Igneous Complex](https://en.wikipedia.org/wiki/Bushveld_Igneous_Complex), Wikipedia
- [Stillwater igneous complex](https://en.wikipedia.org/wiki/Stillwater_igneous_complex), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anortozit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
