# Anhidrit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anhidrit/
- İngilizcesi: Anhydrite
- Diğer adları: Angelite (Peru kökenli mavi-gri anhidritin ticari adı)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfatlar
- Kimyasal formül: CaSO₄
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 3–3,5
- Özgül ağırlık: 2,95–2,98 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,567–1,618
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi, Yağımsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: renksiz, beyaz, soluk mavi, mor, gül pembesi, soluk kahverengi, gri
- Çizgi rengi: Beyaz ile soluk gri arası
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel, {100} yönünde mükemmele yakın (kırılınca küp benzeri parçalara ayrılır)
- Kırılma: Düzensiz ile kıymıksı arası
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.

Anhidrit, kalsiyum, kükürt ve oksijenden oluşan bir mineraldir (kalsiyum sülfat, CaSO₄). Kimyasal olarak jipsten tek farkı kristal suyunun bulunmamasıdır; adı da Yunanca “susuz” sözcüğünden gelir. Tuzlu suların buharlaşmasıyla oluşan tortul katmanların önemli bir mineralidir. Nemli ortamda su alıp jipse dönüşür. Peru'dan gelen açık mavi-gri, yarı saydam türü “anjelit” ticari adıyla süs taşı olarak satılır.

## Nasıl oluşur?

Anhidrit çoğunlukla tuzlu suyun buharlaşmasıyla oluşan **evaporit** katmanlarında bulunur: sıcak, kurak kıyı düzlüklerinde ve derin havzalarda kaya tuzu ve jipsle birlikte çöker. Önce oluşan jips, gömülüp ısındıkça suyunu kaybederek anhidrite dönüşebilir; anhidrit yeniden yüzeye yaklaşıp su alınca tekrar jipse çevrilir. Tuz domlarının üstünde “şapka kayaç” oluşturur. Daha seyrek olarak volkanik gaz çıkışlarında, deniz tabanındaki sıcak su bacalarında ve sıcak sulu maden damarlarında da görülür.

## Ne işe yarar?

- **Çimento:** Öğütülmüş anhidrit ya da jips, Portland çimentosunun priz süresini ayarlayan bir katkıdır.
- **Yapı malzemeleri:** Sıva ve alçı ürünlerinde, harç ve yapı malzemelerinde kullanılır.
- **Tarım ve kimya:** Toprak düzeltici ve gübre olarak, ayrıca sülfürik asit üretiminde değerlendirilir.
- **Dolgu maddesi:** Boya, plastik, kauçuk ve kaplamalarda dolgu olarak kullanılır.
- **Süs taşı:** Mavi-gri, yarı saydam “anjelit” cabochon ve boncuk olarak işlenir. Yumuşak olduğundan çabuk çizilir.

## Türkiye'de

Türkiye'nin evaporit yatakları, özellikle jips, anhidrit, halit ve selenit, Tersiyer yaşlı tortul havzalarında yaygındır. Çukurova Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi'nde 2023'te yayımlanan bir çalışmaya göre **Sivas Havzası**'nın evaporit yataklarında kalınlığı 300 metreye varan anhidrit katmanları saptanmıştır. Havzada 2022'de beş ruhsatlı sahadan yaklaşık 600 bin ton jips çıkarılmıştır; bunun yaklaşık yüzde 45'i çimento fabrikalarında kullanılmıştır. Anhidrit ise işletilmemekte, jips ocaklarında alttaki katmanlarda bırakılmaktadır; çalışmaya göre anhidritin Türkiye'de kullanımı yok denecek kadar azdır.

## Nasıl tanınır?

- Kırılınca birbirine dik üç yönde ayrılır ve küp benzeri parçalar verir.
- Jipsten daha serttir (sertlik 3–3,5): jips tırnakla çizilirken anhidrit çizilmez. Özgül ağırlığı (yaklaşık 2,97) jipsinkinden (yaklaşık 2,3) yüksektir.
- Renksiz, beyaz, soluk mavi ya da mor tonlardadır; dilinim yüzeyleri sedefimsi, öteki yüzeyleri camsı ya da yağımsı parlar.
- Tabakalar, kütleler ya da lifli yığınlar hâlinde yaygındır; iyi biçimli kristalleri daha seyrektir.
- Suyla ve nemle temas edince zamanla su emip jipse dönüşür.

## Sahteler ve taklitler

- “Anjelit” (angelite) adıyla satılan taş, Peru kökenli açık mavi-gri anhidrittir; bir ticari addır, ayrı bir mineral değildir. Sölestinle karıştırılmamalıdır.

## Değerini ne belirler?

Sanayide anhidritin değerini kalsiyum sülfat oranı (saflık), yatağın kalınlığı ve büyüklüğü, çimento fabrikaları gibi kullanıcılara uzaklığı ve işletme maliyeti belirler. Süs taşı olarak “anjelit” için rengin düzgünlüğü, yarı saydamlık ve parlatma kalitesi önemlidir; yumuşak olduğundan takıda dikkatli kullanılmalıdır. Koleksiyonda Simplon Tüneli gibi yerlerden gelen berrak, iyi biçimli kristaller aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Anjelit (angelite) bir sölestin türüdür. Doğrusu: Anjelit adıyla satılan mavi-gri taş sölestin değil anhidrittir. Rengi ve ticari adı yüzünden bazen sölestinle birlikte anılır, ama kalsiyum sülfattır; sölestin ise stronsiyum sülfattır.
- Yanlış: Anhidrit ile jips aynı şeydir. Doğrusu: Jips kristal suyu taşır (CaSO₄·2H₂O), anhidrit taşımaz (CaSO₄). Anhidrit daha serttir ve daha ağırdır; su emince jipse dönüştüğü için hacmi artar ve zeminde şişmeye yol açabilir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları, “anjelit” adıyla satılan mavi anhidritin sakinleştirdiğini, korku, öfke ve kaygıyı yatıştırdığını ileri sürer.
- Aynı çevreler anjelitin ruhsal farkındalığı artırdığını ve kişinin kendini ifade etmesini kolaylaştırdığını söyler.

Bilim ne diyor?: Anjelit, Peru'dan gelen mavi-gri anhidrite verilen bir ticari addır; sakinleştirdiğine ya da ruhsal farkındalığı artırdığına dair bilimsel bir kanıt yoktur. Süren kaygı ya da öfke sorunlarında bir uzmana başvurulmalıdır. Anhidrit zehirli bir mineral değildir; ama suyla temas edince jipse dönüşmeye başlar ve bozunur, bu yüzden taş suya konmamalı, “taş suyu” hazırlamak için kullanılmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Anhidrit ilk kez 1794'te Tirol'deki Hall yakınlarında bir tuz madeninde keşfedilmiştir.
- Almanya'daki Staufen im Breisgau kentinde 2007'de yapılan jeotermal sondaj, yeraltı suyunun kentin altındaki bir anhidrit katmanına ulaşmasına yol açmıştır; anhidrit ceplerinin jipse dönüşmesiyle zemin geniş bir alanda ama düzensiz biçimde kabarmış, binalar hasar görmüştür.
- Meksika'daki Naica Madeni'nin ünlü Kristaller Mağarası'ndaki dev jips kristalleri, mağara suyu 56 °C'nin altına inince anhidritin çözünmesi ve yerine jipsin çok yavaş kristalleşmesiyle oluşmuştur; en büyük kristal 11,4 metredir.

## Nerede bulunur?

- Hall in Tirol, Tirol, Avusturya (Tip lokalite): Mineral ilk kez 1794’te buradaki bir tuz madeninde keşfedilmiştir
- Staßfurt-Leopoldshall, Saksonya-Anhalt, Almanya (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy’nin anhidrit için andığı tuz ve potas yatakları bölgesi
- Hallein, Salzburg, Avusturya (Tarihî kaynak): Tuz madenleriyle bilinen Salzburg kenti; Handbook of Mineralogy’nin anhidrit için andığı yer
- Simplon Tüneli, Valais, İsviçre (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy’ye göre tünel kazısında berrak, parlak anhidrit kristalleri çıkmıştır
- Naica, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Anhidritin soğuyan suda çözünüp yerine jipsin kristalleşmesiyle oluşan Kristaller Mağarası’nın bulunduğu maden
- Carlsbad potas bölgesi, Eddy County, New Mexico, ABD (Önemli yatak): Handbook of Mineralogy’ye göre geniş anhidrit yatakları burada bulunur
- Tuz Sıradağları, Pencap, Pakistan (Bilinen bulunuş yeri): Büyük kaya tuzu madenlerinin bulunduğu dağ sırası; Handbook of Mineralogy anhidriti Tuz Sıradağları’ndan andar (nokta, sıranın doğu kesimindeki Khewra yakınındadır)
- Sivas Havzası (Önemli yatak): Havzanın evaporit yataklarında kalınlığı 300 metreye varan anhidrit katmanları saptanmıştır; havzada yalnızca jips işletilir, anhidrit işletilmez

## Belgeseller

- [The German town that's literally cracking apart](https://www.youtube.com/watch?v=zOgle88sKro), Tom Scott (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Anhydrite](https://en.wikipedia.org/wiki/Anhydrite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Anhydrite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/anhydrite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Anhidrit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Anhidrit), Vikipedi
- [Economically the Sivas Basin Natural Anhydrite Potential, Reserve Estimation and Geochemical Characteristics, Central Anatolia, Türkiye (Z. Duran, O. Canbaz), Çukurova Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi 38 (2), 421–431](https://muhendislik.cu.edu.tr/storage/Dergi/38-2-2023/11.pdf), Çukurova Üniversitesi, 2023
- [Cave of the Crystals](https://en.wikipedia.org/wiki/Cave_of_the_Crystals), Wikipedia
- [Staufen im Breisgau](https://en.wikipedia.org/wiki/Staufen_im_Breisgau), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anhidrit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
