# Andaluzit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/andaluzit/
- İngilizcesi: Andalusite
- Diğer adları: Kiyastolit (haç desenli çeşidi)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Nesosilikatlar
- Kimyasal formül: Al₂SiO₅
- Kristal sistemi: Ortorombik
- Sertlik (Mohs): 6,5–7,5
- Özgül ağırlık: 3,13–3,17 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,629–1,65
- Parlaklık: Camsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: pembe, mor, sarı, yeşil, kahverengi, kırmızımsı, beyaz, gri
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönünde iyi; {100} yönünde zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile yarı konkoidal arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Bir yandan yeşil, bir yandan kırmızımsı görünen çok renkli taş; kiyastolit çeşidinin kesitinde doğal bir haç belirir.

Andaluzit, alüminyum silikat (Al₂SiO₅) mineralidir; kiyanit ve sillimanitle aynı kimyasal formüle sahip, ama farklı koşullarda kararlı üç kardeşten biridir ve düşük basınçta oluşan üyesidir. Güçlü çok renkliliği (pleokroizma) sayesinde aynı kristal farklı yönlerden bakıldığında kırmızımsı pembe, yeşil ve sarı görünür. İçinde karbon ya da kil artıklarının haç biçiminde dizildiği türüne kiyastolit denir. Adı İspanya'nın Endülüs (Andalusia) bölgesine gönderme yapar.

## Nasıl oluşur?

Andaluzit, killi tortul kayaçların düşük basınç altında ısınarak dönüşmesiyle oluşur: magmanın çevresindeki kayaçları ısıttığı temas kuşaklarında ya da bölgesel metamorfizmaya uğramış şistlerde. Granit ve pegmatitlerde seyrek görülür, ama en büyük kristaller oradan gelir. Bazı kumtaşlarında kırıntı olarak da bulunur. Kiyastolit çeşidinde kristal büyürken karbon ve kil artıkları kristalin eksenleri boyunca düzenli dizilir; kesit alındığında beliren haç bundandır.

## Ne işe yarar?

- **Süs taşı:** Berrak andaluzit, güçlü çok renkliliği sayesinde, işlendiğinde kırmızı, yeşil ve sarı renklerin oyununu gösterir. Brezilya ve Sri Lanka'dan gelen temiz kristaller kesilerek takı yapılır.
- **Kiyastolit:** Kesit alınıp cilalanan haç desenli kristaller, yüzyıllardır hatıra ve muska olarak taşınmıştır.
- **Sanayi:** Andaluzit, fırın, ocak ve öteki yüksek sıcaklık işlemlerinde ateşe dayanıklı (refrakter) malzeme olarak kullanılır. Wikipedia'ya göre dünya üretiminin yaklaşık dörtte biri Fransa'daki Glomel madeninden gelir; bilinen yatakların en büyük bölümü ise Güney Afrika'dadır.
- **Bilimsel:** Üç alüminyum silikat mineralinden biri olarak, bir kayacın metamorfizma koşullarını anlamaya yarar.

## Türkiye'de

Eskişehir'in Sivrihisar yöresinde, metamorfizma ilerlerken andaluzit, kiyanit ve sillimanit birbirinin ardından oluşmuş ve kayaçta bir arada kalmıştır; bu yöre, üç alüminyum silikat mineralinin üçlü noktaya yakın koşullarda art arda oluşumunu incelemek için bilimsel bir çalışmaya konu olmuştur.

## Nasıl tanınır?

- Prizma biçimli, kesiti kareye yakın kristaller; kiyastolit çeşidinde kristal kesildiğinde koyu renkli karbon ya da kil kapanımları haç ya da “X” deseni oluşturur.
- Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Çok renklidir; taşı döndürdükçe kırmızımsı pembe ile yeşilimsi sarı arasında renk değiştirir.
- Killi tortul kayaçların temas ya da bölgesel metamorfizmasıyla oluşan şistlerde, kiyanit, sillimanit, kordiyerit, granat ve mikayla birlikte bulunur; granit ve pegmatitlerde seyrektir ama en büyük kristalleri verir.
- Kiyanitten (mavi bıçak kristaller) ve sillimanitten (ince iğne ya da lif) kristal biçimiyle ayrılır; aynı formüle sahip bu üç mineralin kesin ayrımı için mikroskop gerekebilir.

## Değerini ne belirler?

Süs taşı olarak andaluzitin değerini rengi ve çok renkliliği (kırmızı, yeşil ve sarı oyunu), temizliği ve kesim kalitesi belirler; temiz, canlı renkli ve iri taşlar nadirdir, Brezilya ve Sri Lanka gibi bilinen yataklardan gelenler daha çok aranır. Kiyastolitte desenin belirginliği ve haçın simetrisi önemlidir. Sanayide değeri yatağın büyüklüğüne, tane boyuna ve saflığına bağlıdır: ateşe dayanıklı malzemelerde kullanılır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Andaluzit, kiyanit ve sillimanit aynı taştır; yalnızca farklı adlar almışlardır. Doğrusu: Üçü de Al₂SiO₅ formülüne sahiptir, ama atomları farklı dizilmiş, yani üç ayrı mineraldir. Andaluzit düşük basınçta ve orta sıcaklıkta, kiyanit yüksek basınçta, sillimanit ise yüksek sıcaklıkta kararlıdır; bu yüzden hangisinin bulunduğu, kayacın hangi koşullarda dönüştüğünü söyler.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- George F. Kunz'a (1913) göre kiyastolit, deriye değecek biçimde takılırsa vücudun herhangi bir yerinden akan kanı durdurduğuna ve süt salgısını artırdığına, boynuna asıldığında da her türlü ateşi iyileştirdiğine inanılırdı.
- Aynı kaynağa göre taşın üzerindeki haç kutsal bir simge sayıldığından, kiyastolitin kötü ruhları taşıyanın yanından kovduğuna inanılır, taş mistik ve dinî bir anlam taşıyan bir nesne olarak görülürdü.

Bilim ne diyor?: Kiyastolitin kanamayı durdurduğuna, sütü artırdığına ya da ateşi düşürdüğüne dair hiçbir kanıt yoktur; kanamada ya da yüksek ateşte taş değil tıbbi yardım gerekir. Haç deseni, kristal büyürken karbon ve kil artıklarının düzenli biçimde dizilmesiyle oluşan, tamamen doğal bir olgudur.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı İspanya'nın Endülüs bölgesine gönderme yapar, ama bu bir yer yanlışlığıdır: 1798'de adı verilen örnekler aslında Guadalajara eyaletindeki El Cardoso de la Sierra'dan gelmektedir.
- Kiyastolit, 16. yüzyıldan beri bilinir; Santiago de Compostela'dan dönen hacılar onu hatıra olarak Avrupa'nın birçok ülkesine götürmüştür.
- Kiyanit, andaluzit ve sillimanit aynı formüle sahip üç farklı mineraldir; jeologlar bir kayaçta hangisinin bulunduğuna bakarak kayacın hangi basınç ve sıcaklıktan geçtiğini kestirir. Andaluzit, düşük basınçta ve orta sıcaklıkta kararlı olandır.

## Nerede bulunur?

- El Cardoso de la Sierra, Guadalajara, İspanya (Tip lokalite): Mineralin adını aldığı ilk örneklerin gerçekte çıktığı yer; ad, bir yer yanlışlığı yüzünden Endülüs'e gönderme yapar
- Glomel, Côtes-d'Armor, Fransa (Önemli yatak): Dünyanın en yoğun andaluzit yataklarından; küresel üretimin yaklaşık dörtte biri
- Santa Teresa, Espírito Santo, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Değerli taş kalitesinde andaluzit kristalleri
- Nawalapitiya, Orta Eyalet, Sri Lanka (Bilinen bulunuş yeri)
- Lancaster, Massachusetts, ABD (Tarihî kaynak): Kunz'un da andığı Massachusetts kiyastolitlerinin bilinen yöresi
- Bodenmais, Bavyera, Almanya (Bilinen bulunuş yeri)
- Sivrihisar, Eskişehir (Bilinen bulunuş yeri): Andaluzit, kiyanit ve sillimanitin metamorfizma sırasında art arda oluştuğu yöre; nokta Sivrihisar yöresini gösterir

## Belgeseller

- [Andalusite tutorial Optical mineralogy](https://www.youtube.com/watch?v=eAE09Hb5lHo), Matt Kohn (İngilizce)
- [Mineralogy: Lecture 15, Example Andalusite Symmetry](https://www.youtube.com/watch?v=TFURFo-XR4A), Kenneth Befus (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Andalusite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/andalusite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Andalusite](https://webmineral.com/data/Andalusite.shtml), Webmineral
- [Andalusite](https://en.wikipedia.org/wiki/Andalusite), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company; Project Gutenberg, 1913
- [Coexisting andalusite, kyanite, and sillimanite: Sequential formation of three Al₂SiO₅ polymorphs during progressive metamorphism near the triple point, Sivrihisar, Turkey (Whitney), American Mineralogist 87: 405–416](https://doi.org/10.2138/am-2002-0404), Mineralogical Society of America, 2002


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/andaluzit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
