# Anataz

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anataz/
- İngilizcesi: Anatase
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: TiO₂
- Kristal sistemi: Tetragonal
- Sertlik (Mohs): 5,5–6
- Özgül ağırlık: 3,79–3,97 g/cm³
- Parlaklık: Elmassı, Metalik
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: kahverengi, soluk sarı, kırmızımsı kahverengi, çivit mavisi, siyah, soluk yeşil, soluk leylak, gri
- Çizgi rengi: Beyaz ile soluk sarı arası
- Dilinim: {001} ve {011} yönlerinde mükemmel
- Kırılma: Yarı konkoidal; gevrek
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Rutilin kardeşi titanyum dioksit: sivri, uzamış çift piramit kristalleri ısıtılınca rutile dönüşür.

Anataz, titanyum ve oksijenden oluşan bir mineraldir (titanyum dioksit, TiO₂). Rutil ve brokit ile aynı bileşime ama farklı kristal yapısına sahiptir; bunlar arasında en kararlı ve en yaygın olanı rutildir. Kristalleri çoğunlukla sivri, uzamış çift piramitlerdir ve elmas gibi ya da metal gibi parlar. Adını 1801'de René Just Haüy, uzamış kristallerine işaret ederek Eski Yunanca “uzanma” anlamına gelen anatasis sözcüğünden verdi.

## Nasıl oluşur?

Anataz çoğunlukla **ikincil** bir mineraldir: titanyum içeren başka minerallerin değişmesiyle oluşur. Alp tipi çatlaklarda, çevredeki gnays ya da şistlerden sıcak su çözeltileriyle taşınan titanyumdan kristallenir. Magmatik ve başkalaşım kayaçlarında, pegmatitlerde ve karbonatitlerde de bulunur; dayanıklı olduğu için kumlarda kırıntı tane olarak da yaygındır. Yanında brokit, rutil, titanit, ilmenit, hematit ve kuvars bulunur. Kristalleri 3,75 cm'ye kadar büyüyebilir.

Handbook of Mineralogy'ye göre anataz çok yaygın bir mineraldir; İsviçre, Fransa, İtalya ve Avusturya Alpleri'nin çatlaklarında pek çok yerde bulunur. İsviçre'de Binn ve Graubünden'deki Cavradi iri kristaller verir; Norveç'te Hardangervidda ve Gudbrandsdalen de bilinen yerleri arasındadır.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon:** Keskin çift piramit kristalleri koleksiyoncular tarafından aranır.
- **Titanyum kaynağı:** Brezilya'daki karbonatit yataklarında büyük miktarlarda bulunur.
- **Bilim ve teknoloji:** Titanyum dioksit ince tabakaları, morötesi ışıkta kendi kendini temizleyen ve buğulanmayan camlarda kullanılır.

## Nasıl tanınır?

- Kristalleri çoğunlukla sivri, uzamış çift piramitlerdir; bazen tablet biçimli olur.
- Kahverengi, soluk sarı, kırmızımsı kahverengi, çivit mavisi ya da siyah renklidir; elmasımsı ya da metalik parlar.
- Açık renkli kristaller saydamdır, koyu renkliler neredeyse opak görünür.
- Sertliği 5,5–6'dır; çizgi rengi beyaz ile soluk sarı arasıdır.
- Alp tipi çatlaklarda kuvars, rutil, brokit, ilmenit, hematit ve titanitle birlikte bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Rutil ve brokit anatazla aynı bileşimdedir (TiO₂); rutil çoğunlukla ince uzun prizmalar ya da iğneler, anataz ise sivri çift piramitler oluşturur. Kesin ayrım laboratuvarda yapılır.

## Değerini ne belirler?

Anataz koleksiyon minerali olarak değer taşır. Koleksiyonda keskin, parlak, iri çift piramit kristaller, özellikle İsviçre'deki Binn vadisi, Fransa'daki Oisans ve Norveç'teki Hardangervidda örnekleri aranır. Titanyum dioksidin endüstriyel kullanımı ise çoğunlukla öteki titanyum minerallerinden ve yapay üretimden karşılanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Anatazın metalik parlaklığı, onun saf titanyum metali olduğunu gösterir. Doğrusu: Anataz metal değil, titanyumun oksijenle oluşturduğu bir oksittir (TiO₂). Koyu renkli kristalleri metal gibi parlayabilir, ama çizgi rengi beyaz ile soluk sarı arasıdır.

## Merak edilenler

**Anataz ile rutil aynı şey mi?**

Bileşimleri aynıdır: İkisi de titanyum dioksittir (TiO₂). Ama atomları farklı düzenlenmiştir; bu yüzden farklı kristal biçimleri ve özellikleri vardır. Doğada titanyum dioksidin dört biçimi bulunur: anataz, rutil, brokit ve akaogiit. Bunların en kararlısı rutildir; anataz ısıtılınca rutile dönüşür.

## Bunu biliyor muydun?

- 550 ile yaklaşık 1000 °C arasında ısıtılan anataz, daha kararlı olan rutile dönüşür.
- İnce bir titanyum dioksit tabakasıyla kaplanmış cam, morötesi ışık altında buğulanmaz ve kendi kendini temizler.
- Brezilya'nın Minas Gerais ve Pará eyaletlerindeki bazı karbonatit yataklarında toplam 500 milyon tonu bulan anataz bulunur.

## Nerede bulunur?

- Binn vadisi (Binntal), Valais, İsviçre (Önemli yatak): Gnays çatlaklarının duvarlarına tutunmuş, bal sarısından kahverengiye iri piramit kristaller
- Le Bourg-d'Oisans, Isère, Fransa (Bilinen bulunuş yeri): Granit ve mikaşist çatlaklarında anataz kristalleri
- Hardangervidda, Ullensvang, Norveç (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'ye göre güzel kristaller verir

## Kaynaklar

- [Anatase](https://en.wikipedia.org/wiki/Anatase), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Anatase](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/anatase.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/anataz/ · Lisans: CC BY-SA 4.0