# Allende meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/allende-meteoriti/
- İngilizcesi: Allende meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Taşlı meteoritler
- Sertlik (Mohs): 5–7
- Özgül ağırlık: 2,69–3,21 g/cm³
- Parlaklık: Mat
- Saydamlık: Opak
- Renkler: parlak siyah (erime kabuğu), koyu gri (iç kısım), beyaz kapanımlı ve açık renkli kondrüllü
- Bileşim: CV3 grubundan karbonlu kondrit: matris ve kondrüller başlıca olivin ve piroksenden oluşur. Kalsiyum, alüminyum ve titan gibi yüksek sıcaklıkta eriyen elementlerce zengin, sodyum ve potasyumca fakirdir. Toplam demir yaklaşık %24'tür, ama neredeyse hiç demir-nikel metal içermez. Az miktarda grafit ve elmas dahil karbon ve amino asitler gibi organik bileşikler de bulunur.
- Doku: Bir breş: koyu bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller, birkaç santimetreye varan, yuvarlak ya da düzensiz (“amipsi”) beyaz kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) ve koyu renkli kırıntılar.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.

Allende meteoriti, 8 Şubat 1969 gecesi Meksika'nın Chihuahua eyaletine düşen ve bugüne kadar bulunmuş en büyük karbonlu kondrittir. Atmosferde parçalanan meteoritten 2 tonu aşkın parça toplandı. Bu kadar bol örnek, bilim insanlarına bu ender ve önemli meteorit türünü ayrıntılı inceleme fırsatı verdi; Allende'ye bu yüzden sık sık “tarihin en çok incelenen meteoriti” denir. İçindeki 4,567 milyar yıllık beyaz kapanımlar, Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katılardır.

## Nasıl oluşur?

Allende, Güneş Sistemi'nin oluşumunun başında, Güneş'in çevresindeki gaz ve toz bulutundan (Güneş bulutsusundan) oluştu. İçindeki beyaz kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) ve kondrüller, Güneş Sistemi'nde oluşmuş ilk katılar arasındadır. Bunlar daha sonra tozla birlikte bir araya gelerek meteoritin ana gövdesini oluşturdu. Allende'nin “3” tipi olması, ana gövdesinde sonradan önemli bir ısınma yaşanmadığını gösterir.

1977'de yapılan izotop analizleri, kalsiyum, baryum ve neodimyum gibi bazı elementlerin erken Güneş Sistemi bulutunun dışından geldiğini gösterdi. Meteoritteki kısa ömürlü alüminyum-26 izotopu da Güneş Sistemi oluşmadan en çok 2 milyon yıl önce yakında bir süpernova patlaması olduğu görüşünü destekler.

## Ne işe yarar?

- **Güneş Sistemi'nin yaşı:** CAI'ler ve kondrüller 4,567 milyar yaşındadır; karbonlu kondritlerin yaşı çoğu zaman Güneş Sistemi'nin yaşı olarak alınır.
- **Yıldız tozu:** Olağandışı izotop oranları ve Güneş öncesi taneler, Güneş'ten önceki yıldızların ve süpernovaların izlerini taşır.
- **Yeni mineraller:** Allende'de 2012'de bulunan panguit gibi daha önce bilinmeyen mineraller tanımlanmıştır.

## Tarihçe

8 Şubat 1969'da gece saat 01.05'te güneybatıdan gelen dev ve parlak bir ateş topu, yüzlerce kilometrelik bir alanda gökyüzünü ve yeri aydınlattı, sonra patlayıp binlerce parçaya ayrıldı. Parçalar kuzey Meksika'da, Pueblito de Allende köyü yakınında, yaklaşık 50 kilometre uzunluğunda ve 8 kilometre genişliğinde bir alana saçıldı. Smithsonian Enstitüsü dahil birçok müze Meksika'ya ekip gönderdi. Tek tek parçaların ağırlığı 1 gramdan 110 kilograma kadar değişir; aradan 50 yıldan fazla zaman geçmesine karşın bölgede hâlâ ara sıra parça bulunur.

## Nasıl tanınır?

- Çoğu parçanın dışı, atmosferden geçerken eriyen yüzeyin oluşturduğu parlak, siyah, camsı bir erime kabuğuyla kaplıdır.
- Kesilip parlatıldığında koyu gri bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller ve birkaç santimetreye varan beyaz, düzensiz biçimli kapanımlar görülür.
- Birçok kondritin aksine neredeyse hiç demir-nikel metal tanesi içermez.

## Değerini ne belirler?

Allende'nin değeri öncelikle bilimseldir: Güneş Sistemi'nin ilk katılarını bol miktarda taşır. Çok miktarda toplandığı için en yaygın dağıtılmış meteoritlerden biridir; bu da onu koleksiyoncular için görece erişilebilir kılar. Bir parçanın değerini kütlesi, erime kabuğunun bütünlüğü, kesitte CAI'lerin görünmesi ve belgelenmiş kaynağı belirler.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Allende'de uzaydan gelen bir protein bulundu. Doğrusu: 2020'de Allende'de “hemoglisin” adlı Dünya dışı bir protein bulunduğu iddia edildi, ama bu çalışma hakemli bir dergide yayımlanmamıştır ve doğrulanmamıştır. Allende'de kanıtlanmış olan, bazıları Dünya'da bilinmeyen amino asitler dahil organik bileşiklerdir.
- Yanlış: Göktaşları demirden olur. Doğrusu: Düşen meteoritlerin çoğu taş meteorittir. Allende de taşsı bir meteorittir: başlıca olivin ve piroksenden oluşur ve neredeyse hiç demir-nikel metal içermez.

## Merak edilenler

**Allende neden bu kadar önemlidir?**

Allende'deki kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar (CAI) 4,567 milyar yaşındadır: Güneş Sistemi'nde oluşmuş bilinen en eski katılardır, Dünya'dan 30 milyon yıl yaşlıdırlar. Bu yüzden Güneş Sistemi'nin yaşını belirlemeye yardım ederler. Ayrıca içerdikleri olağandışı izotoplar, Güneş Sistemi oluşmadan önce yakındaki yıldızlarda gerçekleşen olayların izlerini taşır.

## Bunu biliyor muydun?

- Allende, Apollo görevlerinin ilk Ay kayaçlarını getirmesinden yalnızca birkaç ay önce düştü. Gezegen bilimcilerin hazırlıklı ve heyecanlı olduğu bu dönemde laboratuvarlar hemen meteoriti incelemeye koyuldu.
- Meteoritin atmosfere girmeden önce aşağı yukarı bir otomobil büyüklüğünde olduğu ve saniyede 16 kilometreyi aşan bir hızla geldiği düşünülür.
- 2012'de Allende'de daha önce bilinmeyen, titan dioksitten oluşan yeni bir mineral bulundu ve “panguit” adı verildi.

## Nerede bulunur?

- Pueblito de Allende, Chihuahua, Meksika (Tip lokalite): 8 Şubat 1969'da gece saat 01.05'te görülen düşüş. Parçalar yaklaşık 50 × 8 km'lik, bilinen en büyüklerden bir saçılma alanına dağıldı; 25 yılı aşkın sürede 2–3 ton parça toplandı.

## Kaynaklar

- [Allende meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Allende_meteorite), Wikipedia
- [Meteorite porosities and densities: a review of trends in the data (D. T. Britt & G. J. Consolmagno), Lunar and Planetary Science XXXV, abstract 2108](https://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2004/pdf/2108.pdf), Lunar and Planetary Institute, 2004
- [Handbook of Mineralogy: Forsterite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/forsterite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Enstatite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/enstatite.pdf), Mineralogical Society of America


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/allende-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0