# Akik

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/akik/
- İngilizcesi: Agate
- Diğer adları: Agat, Akik taşı, Yemen akiği (Yemen'den gelen, çoğunlukla al renkli akik için ticari ad)
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: SiO₂
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 6,5–7
- Özgül ağırlık: 2,59–2,61 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,53–1,54
- Parlaklık: Mumsu, Camsı, Mat
- Saydamlık: Yarı saydam, Opak
- Renkler: beyaz, gri, mavimsi, kahverengi, kırmızı, turuncu, sarımsı, mor, siyah
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Belirsiz
- Kırılma: Konkoidal ile düzgün olmayan arası; ince kıymıksı
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.

Akik, renkli ve yarı saydam bantlardan oluşan bir kalsedon çeşididir. Çoğunlukla eski lav kayaçlarındaki gaz boşluklarına sızan silisli suların silisi katman katman çökeltmesiyle oluşur. Bu yüzden kesilip parlatıldığında iç içe halkalar ya da dalgalı bantlar görülür.

## Nasıl oluşur?

Lav soğurken içinde kalan gaz kabarcıkları kayaçta boşluklar bırakır. Sonradan bu boşluklara sızan silisyumca zengin sular, silisi katman katman çökeltir ve boşluk dıştan içe doğru dolar. Suyun bileşimi zaman içinde değiştikçe katmanların rengi ve saydamlığı da değişir; demir bileşikleri kırmızı, kahverengi ve sarı tonları verir. Boşluk tamamen dolmazsa merkezde kuvars ya da ametist kristalleriyle kaplı bir geod kalabilir. Akik başka kayaçlardaki çatlaklarda ve yumrularda da oluşabilir.

## Ne işe yarar?

- **Takı ve süs:** Boncuk, kabaşon, kolye, broş, yüzük taşı ve oyma süs eşyası olarak kullanılır.
- **Mühür taşı:** Sümerler, Mısırlılar, Mikenliler ve Romalılar akiği takılarda ve mühür taşı olarak kullandı.
- **Laboratuvar:** Sert ve kimyasallara dayanıklı olduğu için, kimyasal maddeleri ezip karıştırmaya yarayan havan ve havanellerinde ve eskiden çok hassas laboratuvar terazilerinin yataklarında kullanılmıştır.
- **Taş Devri aletleri:** Yaklaşık MÖ 10.000'de Natufiler akikten aletler yapmıştı.

## Neden boyanır?

Akiğin bazı bantları ötekilerden daha gözeneklidir ve boyayı daha fazla emer. Bu özellik uzun zamandır taşın renklerini koyulaştırmak ya da tamamen değiştirmek için kullanılır. Bu yüzden ticari akiklerin çoğu boyanmıştır; doğal görünmeyen, çok canlı renkler buna işaret eder.

## Türkiye'de akik

Yozgat yöresinden çıkan beyaz ve mor-mavi bantlı akikler süs taşı piyasasında aranır. 2022'de yayımlanan bir çalışma, mor-mavi rengin ametisttekine benzer demir kaynaklı renk merkezlerinden ve bantlardaki tanelerin çok küçük olmasından kaynaklandığını gösterdi. Eskişehir'in Sarıcakaya ilçesinde mavi kalsedonla birlikte akik yumruları da bulunur.

## Nasıl tanınır?

- Kuvars ailesindendir ve serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.
- Kesilmiş yüzeyde iç içe geçmiş, birbirini izleyen bantlar görülür; ince dilimlerin kenarından ışık sızar.
- Ham akik yumruları dışarıdan çoğu zaman pürüzlü, kabuklu ve sıradan bir taş gibi görünür; deseni ancak kesilince ortaya çıkar.
- Çok doygun, neon gibi parlak mavi, pembe, mor veya yeşil akikler büyük olasılıkla boyanmıştır; boya en çok gözenekli bantlarda yoğunlaşır.

## Sahteler ve taklitler

- Boyanmış akik: Çok yaygındır. Ticari akiğin çoğu, renklerini canlandırmak için boyanır. Bu kabul gören bir işlemdir, ancak satıcının belirtmesi gerekir.
- Cam ve plastik taklitler: Bantları fazla düzenli, baskı gibi görünebilir; cam taklitlerde hava kabarcıkları, plastikte ise belirgin bir hafiflik dikkat çeker.
- Ticarette “akik” adı bazen bantsız, düz renkli kalsedon ve kırmızı karneol için de kullanılır. Bu taşlar da kalsedondur ama bantlı akik değildir.

## Değerini ne belirler?

Akik bol bulunan bir süs taşıdır; değerini en çok desen ve renk belirler. İnce, keskin ve düzenli bantlar, “göz” ya da manzara benzeri desenler ve doğal, canlı renkler aranır. Ticari akiğin çoğu boyandığı için boyanmamış, doğal renkli taşlar daha çok ilgi görür; boyanmış akik yaygın ve ucuzdur. Parçanın büyüklüğü, çatlaksızlığı, kesim ve oyma işçiliği ile ünlü yataklardan gelmesi de koleksiyoncular için önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Takılardaki simsiyah akik doğal renklidir. Doğrusu: Takılarda kullanılan simsiyah akik ve “siyah oniks” çoğunlukla boyanmıştır: taş şekerli bir çözeltiye batırılır, sonra sülfürik asitle işlenerek içindeki şeker kömürleştirilir ve taş kararır. Doğal siyah akik nadirdir.
- Yanlış: Akiğin rengi ne kadar canlıysa o kadar değerlidir. Doğrusu: Neon gibi parlak mavi, pembe, yeşil ya da mor akikler büyük olasılıkla boyanmıştır ve yaygın, ucuz taşlardır. Değeri asıl artıran doğal renk ve güzel, düzenli desendir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Orta Çağ taş kitaplarında, örneğin 11. yüzyılda Rennes Piskoposu Marbodus'un yazdıklarında, akiğin taşıyanı sevimli ve ikna edici kıldığına ve ona Tanrı'nın lütfunu kazandırdığına inanılırdı.
- Eski Avrupa'da akik takılarının uykusuzluğa iyi geldiğine ve tatlı rüyalar gördürdüğüne inanılırdı.
- 19. yüzyılda Sudan'da, ortasında beyaz bir halka bulunan kahverengi ya da siyah “göz” akiklerinin nazara karşı koruduğuna inanılırdı; bu muskaların çoğu Almanya'daki Idar-Oberstein atölyelerinde kesilirdi.
- İslam dünyasında, Hz. Muhammed'in akik taşlı bir mühür yüzük taktığı rivayetine dayanılarak akik (çoğunlukla kırmızı karneol) yüzüğün taşıyanı kötülükten ve hasetten koruduğuna inanılır.
- Türkiye'de taş satıcıları ve bazı dinî içerikli yayınlar, “akik yüzük takan fakir olmaz” sözünü Hz. Muhammed'e atfederek akiğin rızkı ve bereketi artırdığını söyler.
- Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri, akiğin kan dolaşımını hızlandırdığını, mide ve bağırsak rahatsızlıklarına iyi geldiğini iddia eder.

Bilim ne diyor?: Akik, silisten oluşan ve kimyasal olarak etkisiz bir kuvars türüdür; uykuyu düzelttiğine, nazardan ya da hasetten koruduğuna, kan dolaşımını hızlandırdığına ya da bir hastalığa iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; belirtiler sürüyorsa çare taşta değil hekimdedir. “Göz” deseni, iç içe büyüyen silis bantlarının kesitte halka gibi görünmesinden ibarettir. “Akik yüzük takan fakir olmaz” sözü Hz. Peygamber'e atfedilse de hadis bilginlerince güvenilir sayılmaz.

## Merak edilenler

**Siyah akik doğal mı?**

Çoğunlukla hayır. Takılarda kullanılan simsiyah akik ve “siyah oniks” çoğunlukla boyanmıştır: taş şekerli bir çözeltiye batırılır, sonra sülfürik asitle işlenerek içindeki şeker kömürleştirilir ve taş kararır. Doğal siyah akik nadirdir.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, Antik Yunan doğa bilgini Theophrastos'un sözünü ettiği, Sicilya'daki Achates (Akhates) ırmağından gelir.
- Brezilya ve Uruguay 1900'lerden beri ticari akiğin büyük bölümünü sağlar; akik kesme ve boyama ise geleneksel olarak Almanya'daki Idar-Oberstein'da yoğunlaşmıştır.

## Nerede bulunur?

- Rio Grande do Sul, Brezilya (Önemli yatak): Bazalt lav akıntılarındaki boşluklarda oluşan akikler; 1900'lerden beri ticari akiğin büyük bölümünü Uruguay ile birlikte sağlar
- Artigas, Uruguay (Önemli yatak)
- Idar-Oberstein, Rheinland-Pfalz, Almanya (Tarihî kaynak): Tarihî yerel akik yatakları; akik kesme ve boyamanın geleneksel merkezi
- Lake Superior bölgesi, Minnesota, ABD (Önemli yatak): Yaklaşık 1,1 milyar yıl önceki bazalt lav akıntılarında oluşan Lake Superior akikleri; buzullar bunları Orta Batı'ya yaydı ve Minnesota'nın resmî taşı oldu
- Ahumada (Ojo Laguna), Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Kırmızı, pembe ve beyaz bantlarıyla bilinen Laguna akiğinin yatakları
- Bobonong, Orta Bölge, Botsvana (Bilinen bulunuş yeri): Karoo bazaltlarındaki boşluklarda oluşan, mor, pembe, gri ve beyaz bantlı Botsvana akikleri
- Rajpipla (Ratanpur), Gujarat, Hindistan (Tarihî kaynak): Dekkan Lavları'ndaki akik ve karneol ocakları; Harappa çağından beri işlenir, taşlar Khambhat'ta boncuğa dönüştürülür
- Montrose, Angus, İskoçya (Tarihî kaynak): Yaklaşık 380 milyon yıllık Eski Kırmızı Kumtaşı lavlarındaki “Scotch pebble” (İskoç çakılı) akikleri
- Yozgat (Bilinen bulunuş yeri): Beyaz ve mor-mavi bantlı akikleri bilimsel çalışmalarla incelenmiştir

## Belgeseller

- [How Agates Form, Why Minnesota Lakes Have So Many, & Where To Look For Them! GEO GIRL](https://www.youtube.com/watch?v=JKZ2VsXz8G0), GEO GIRL (İngilizce)
- [The Agate Mystery: Why We Can't Synthesize This Common Gem](https://www.youtube.com/watch?v=g4itrfoVacg), Alexis Dahl (İngilizce)
- [Agat Taşı Tanıtım Filmi](https://www.youtube.com/watch?v=vr9PechpCGg), ÇUBUK HABER  (Türkçe)

## Kaynaklar

- [Agate](https://www.britannica.com/science/agate), Encyclopaedia Britannica
- [Atomic and microstructural origin of banded colours in purple-blue variety of agate from Yozgat Province, Turkey (Lorenzi et al.), Physics and Chemistry of Minerals 49](https://doi.org/10.1007/s00269-022-01208-3), Springer, 2022
- [Mineralizations in the Sündikendağı deposit in the Mayıslar-Sarıcakaya (Eskişehir) Region; Gem Blue Chalcedony and Metallic Ore Outcrops (Hatipoğlu, Kibici & Chamberlain)](https://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/30936fb72fe24a5_ek.pdf), TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası
- [Agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Agate), Wikipedia
- [Lake Superior agate](https://en.wikipedia.org/wiki/Lake_Superior_agate), Wikipedia
- [Khambhat](https://en.wikipedia.org/wiki/Khambhat), Wikipedia
- [Optical Features, Microstructure and Microanalysis of Botswana Agates, Botswana Notes and Records](https://journals.ub.bw/index.php/bnr/article/view/403), University of Botswana
- [A brief introduction to agates in the UK](https://depositsmag.com/2021/01/02/agates-a-brief-introduction-to-agates-in-the-uk/), Deposits Magazine, 2021
- [Akik (Sargon Erdem)](https://kureansiklopedi.com/tr/detay/akik-3), Kur'an Ansiklopedisi, 2024
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/akik/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
